Lafaek News–Lian kroat husi Komunidade Aibubur-laran aldeia Ailok-laran suku Kamea, postu administrativu Kristu-Rei munisípiu Dili, ezije governasaun Taur Matan Ruak atu instala netik bee ba populasaun iha laletek suku Kamea nian hodi utiliza ba nesesidade moris loro-loron.
Diferente suku Kamea ho suku seluk, suku ne’e nia populasaun maioria hela iha laletek antes kolonializasaun too ohin, laiha bee matan natural, hela fatin dook husi we-matan, presiza la’o tuun husi foho leten ba Bekora Auhun ho metru liu 800 hafoin bele kuru ba mos hodi leba sae ba foho leten.
Laiha bee, Laiha Moris (No Water No Life), iha planeta ida ne’e presiza duni, natureza hotu husi balada fuik no maus, ema kiik ka boot, matenek no beik, kiak ho riku moris ho bee, signifika bee mak importante tebes, bee hanesan rekursu natureza ne’ebé signifikante ba ema hotu nia moris, utiliza bee nu’udar nesesidade báziku, inklui hamoris setór agrikultura no aihoris tomak hodi fo oksijéniu husi matak-malirin ba kriatura hotu iha rai ne’e nia leten.
Iha kontestu konstrusaun Estadu Direitu Demokrátika Timor Leste, ukun husi governasaun ida ba governasaun seluk, iha vizaun klaru hodi afirma liu husi kompremisiu kada lider governadór, otimiza sei hakas an servisu hasoru krize bee moos no krize eletrisidade, (we ho ahi-naroman), maibé lidun balun iha rai-laran konsege respondidu, iha ne’ebé, iha lidun balun mós kontinua hakilar ba bees no eletrisidade, presiza esforsu liután husi governu.
Hanesan ema kriatura la’os moris tanba eletrisidade, estrada, no seluk tan, maibé aihoris no balada fuik no maus inklui ema tenke moris ho bee, hafoin kompleta ho nesesidade seluk ne’ebé interligadu, iha realidade resposta governu la tuir ezijénsia povu nian, ezemplu povu husu bee governu fo fali ai-maran, povu husu estrada, governu fo fali parabola, signifika resposta governu seidauk atinje lolos povu nia hakarak.
Iha loron tersa (15/02/2022), jornalista lafaek news, oras 02:29, foti ain husi kna’ar fatin Balide ba Kamea too iha Bekora Rai-hun, ne’ebé haketak malu ho aldeia Auhun, jornalista nain rua ne’e para hela motorizadas iha komunidade ida nia uma oin, no tun husi motor leten hodi husu, iha ne’e mak area Kamea ou Bekora? Komunidade ne’e resposta la’e, ne’e sei area Bekora nian, Kamea mak parte leten, rona tiha ida ne’e, jornalista nain rua ne’e husu ajuda komunidade ne’e atu akompania hela jornalista lafaek news nain rua ne’e ba aldeia Lenuk-hun atu buka hatene oinsá populasaun moris loro-loron.
Realidade ne’ebé hatudu iha dalan klaran, jornalista nain rua ho komunidade ne’e la’o sae foho leten kosar sulin no is boot, teki-teki foti matan hateke ba sorin haree, inan feton ida kous hela oan tuur iha uma oin, hateke hela sira nain tolu ne’ebé tesi lia sa’e rai lolon, besik ona da-daun uma ne’e, maibé husik kraik motor para fatin too fatin la’o kuaze minutu 30, too iha inan feton ne’e nia uma, komprimenta malu tiha ho inan feton ne’e, inan feton ne’e kous hela oan hatan ba jornalista nain ho diak no haruka tuur.
Jornalista nain rua, tuur iha hadak leten oan, hias lerek ho kadeira masa ida, ain tolu kompleta más ain ida prega ho ai bubur, tidin besik hadak leten ne’e, hadak ne’e iha kakuluk, taka ho saku mamuk hanesan baraka oan ida hodi satan netikn manas, hateke tun mai sidade Dili fresku, hafutar ho aihoris oi-oin huu malirin, hakmatek loos, maibé se tilun tun ba sidade, motor ho kareta barullu husi dadeer too kalan, maibé iha laletek Aibubur-laran sente fresku husi anin mamar, hafutar ho aitahan matak sira ne’ebé fo kores oin-oin, fatin ne’e mak Aibubur laran pertense aldeia Ailok-laran suku Kamea, iha ne’ebé, susar tebes bee moos, dezde kolonializasaun Portugés, okupasaun Indonézia tinan 24 too ohin Timor ukun an tinan 21 ona.
Jornalista nain rua komesa konversa ho inan feton ne’ebé kous hela oan, hodi husu, iha ne’e, bee iha ka la’e?, inan feton ne’e resposta ho lian halerik, tanis hafalun fuan hodi dehan, kuitadu dezde malae mutin too agora komunidade Aibubur-laran too Lenuk-hun seidauk asesu bee mos.
inan feton ne’e ho naran Virgina Maria Fátima da Cruz (33), espresa sentimentu tristeza, tanba dezde ukun aan kuaze 20 resin ona, maibé Komunidade Aibubur laran too Lenuk-hun ho suku Kamea nafatin halerik ba be mos.
Bee ne’e ami susar liu, ami tenki la’o to Auhun ne’ebá maka foin kuru be ba han ho hemu nian ne’e susar tebes,’’ katak Virgina ba lafaek news iha laletek Aibubur-laran Kamea, tersa (15/02/22).
Abitante ne’e dehan bainhira iha udan boot, pasiénsia see bidon iha uma tatis hodi kuru udan been tais hodi tein han, fase ropa no haris, dala ruma kee kolan kiik oan iha mota kadalak sira hodi tisi bee ne’ebé sei merak hodi utiliza ba nesesidade uma-laran.
Iha fatin hanesan, xefe aldeia Ailok-Laran suku Kamea, Maria Soares rekoñese nia populasaun parte Kamea Aibubur-laran ho Lenuk-hun krize bee mos dezde kolonializasaun Portugés too ohin Timor Leste independénsia.
Sira iha ne’eba halerik duni ba bee, antes labarik sira atu ba eskola tenki lao tun to mai iha ne’e mak bele asesu ba bee, sira nia distansia dok los, aseseu bee mos ba sira iha leten araska duni, desde portugues nia tempu to agora, membru partidu balun mai promete beibeik, maibé rezultadu to agora laiha, ba governu ida nunka hakbesik mai haree,” xefe aldeia ne’e hateten iha nia rezidenesia Ailok-laran Kamea, kuarta (16/02/22).
Xefe aldeia ne’e informa, kona-ba problema bee mos iha Kamea nia parte hatoo bei-beik ona ba governu, maibe rezultadu too agora laiha.
Sira iha leten ne’eba susar atu hetan bee, total uma kain hamutuk 30 resin, maibé ita haree populsaun mai sosa rai barak maka iha ne’eba ona, uma kain agora liu 100 resin ona, laiha asesu bee mos,’ katak autoridade lokal ne’e.
Partidu barak mai promete katak kuandu hetan ukun suku Kamea sei asesu bee mos too estraga, maibé, ikus mai hetan kadeira balun agora ukun hela, laiha rezultadu, sira loke radiu full (kabeen boot), maibé bidon mamuk hela.
Kampania hanesan ne’e sira tuun ona, vota ba ha’u hanesan ne’e hanesan ne’eba, ita kuandu halo proposta ruma, ita halo tuir sira ba esplika ba komunidade, sira hamonu ita ba rai kuak komunidade la fiar tan ita, ami servisu, ami servisu dadus mak la mai, hanesan inundasaun dia 4, populsaun sira ne’ebe mak hetan dezastre, dadus sira ne’e ami hatama, ba chek naran laiha hotu kedas la hatene, sira ba soe sintina kuak ita la hatene ema dehan ita la halo, padahal dadus sira ne’e ita hatama hotu,’’ Xefe aldeia ne’e akresenta.
Xefe aldeia relata kona-ba numeru populasaun iha Ailok-laran, total 10.893, total uma kain hamutuk 163, maioria la asesu bee mos.
Entretantu, jornalista tenta konfirma parte relevante hanesan bee mos Timor Leste, maibe laiha resposta tanba okupadu ho servisu.
Jornalista : Azelio da Cruz
Editor : Agapito de Deus
