Lafaek News—Istória ho ninia realidade moruk hosi inan faluk Natalia dos Reis ne’ebé moris iha barraka ida nakobu, hosi Baraka naksobu ne’e sai fatin abrigu hosi udan no anin nia atake iha tempu loron no kalan ne’ebe helik-an iha Tabaku-Laran konesidu ho Tabaku Balibo postu administrativu Balibo munisipiu Bobonaro.
Temi naran ida Balibo ema hotu koñese, tanba internasionaliza ona trajédia Balibo Five ho nia istoria rasik ne’ebé funda hosi jornalista Austrálianu nain 5, ho naran Tony Stewart, Brian Peters, Malcolm Rennie, Greg Shackleton no Gary Cunningham, sira nain 5 hetan oho hosi ekipa Susi no batallaun sira hosi 2a brigade infantária military Indonézia lansa atake ba rai Balibo iha loron 15 fulan Outobru 1975.
Hosi trajédia ne’e mak hamorin Balibo ba mundu internasional hatene kona-ba jornalista nain lima ninia mate hodi defende lia-loos no liberdade katak lia-loos sei la mate no liberdade ida lolos ba povu atu moris iha ambiente ekonomia ne’ebé dignu iha nia rain rasik.
Maibé, povu kiik sira ne’ebé moris iha rural Balibo la sente lia-loos no Liberdade ne’e rasik, lia los falun ne’e susar no tristeza ba boot ba inan faluk Natalia dos Reis ne’ebé moris mesak iha barraka ida be naksbolu hela nia okos, nakukun loron-kalan, toba leuk an iha hadak leten be falun lerek ho biti fohuk satan hadak kro’at sira labele sona isin iha oras deskansa nian.
Komunidade balun deskonfia avo Natalia sofre moras mental no lori fatuk tuda nia uma iha tempu kalan hodi interompe inan faluk ne’e la hakmatek atu deskansa, ema hotu fihir ho matan despreza tanba inan faluk ne’e hela iha barraka ida ne’ebé nakosbu tiha ona ninia okos.
Barraka kiik ida naksobu kuaze tinan 17 resin ona iha lutu laran, hateke hosi dook hanesan mahon ba karau-atan tuur hodi fo duut ba karau, maibé ita hakbseik ba iha lutu ninin, foin haree no hakfodak wainhira ita fihir hosi lutu leet ba laran, barraka ne’e mak hamahan hela inan faluk Natalia dos Reis ho idade 60 durante tinan barak liu ona nia laran.
Avo Natalia moris mesak, laiha kaben no oan hodi tau matan ba nia, iha dadeer bainhira rona manu fuik sira hananu hosi aiteka mutin leten no manu sira ne’ebé avo Natalia hakiak manu iha nia barraka laran, sira mak sempre fanun inan faluk ne’e iha loron matan nurak dadeer mahowen sei belit iha duut tahan sira.
hadeer lamas lampra oan hodi leno ba didin lolon, buka bote oan no aisuak hakat ona sai ba lutu liur hodi la’o dook hosi nia barraka kuaze kilo 1 ou kilo 1 resin hodi buka kumbili hodi kee atu bele lori fali mai uma hodi hatutan iis ba loron ida nian too kalan.
Tempu ruma bainhira udan, avo Natalia sente iha ona esperansa atu hetan foos lata ida ou rua hosi merkadu, ho nia maneira rasik, dadeer sedu buka aifarina tahan iha nia toos laran ne’ebe dook hosi nia barraka, tenke sai sedu hodi kuu aifarina tahan hodi lori mai uma, atu aban dadeer tutur nia aifarina tahan futun balun ba merkadu hodi troka fali foos latan rua hodi lori fali mai uma atu bele tein sasoro iha oras kalan nian molok toba han netik kanuru isin ida hanesa han kalan nian molok deskansa.
Iha vizita espesial media Lafaek News iha loron 17/10-2025 liu ba, hodi rona lian halerik sira hosi inan faluk Natalia haktuir katak, barraka ne’e monu tanba anin mak huu, no airin 4 lahuk hotu nune’e la forte bainhira anin huu laiha forsa atu hambrik metin hodi fo mahon .
“Ha’u nia uma oan ne’e,anin mak huu monu, tanba airin mak lahuk hotu ona, ha’u mos haluha ona monu sa loron , too agora estadu seidauk tau matan,” Avo Natalia hatoo ho lian tetun terik ba lafaek news iha nia baraka okos, aldeia Cacu suku Sanirin postu adminnistrativu Balibo munisípiu Bobonaro, 17/10/2025.
Loron ba loron moris de’it ho kumbili, fehuk no aifarina, wainhira iha tempu rai hamlaha, avo Natalia moris ho nia prinsipiu rasik, la gosta tane liman ba familia sira, tanba nia rasik haree familia sira moris hanesan ho nian, depende de’it aihan sira iha toos laran hanesan, aifarina talas no batar.
“Dala ruma ha’u ba iha alin sira, bainhira udan been diak sira kuda batar sira fo ha’u uituan ha’u haan, maibé ha’u nia alin mane iha oan barak, ha’u isin lolon mesak, ha’u la haan mos husik ba, see fo hotu mai ha’u, labarik sira atu haan saida, susar ha’u mak susar no kasian ha’u mak kasian,” lian hosi inan faluk ne’e.
Faluk ne’e sasin lia katak, ema ne’ebé tau matan ba nia moris loron kalan mak alin mane ida ho nia kaben mak fo netik foos lata ida ka rua no batar uituan, maibé avo faluk nia alin mane ho nia kaben iha mos oan, laiha rendimentu, moris depende de’it ba to’os-laran.
Domingas Juana hanesan kaben hosi Avo Natalia nia alin mane, haktuir esperiensia moruk sira katak, nia ho ninia kaben sempre tulun inan faluk Natalia ho batar, aifarina no tunis, see sorte di’ak hetan foos uituan fahe uituan ba inan faluk ne’e no sira nian uituan hodi tein ba labarik sira.
“Ha’u ho ha’u nia kaben sempre tau matan ba avo faluk Natalia, nia menus hahan hanesan fehuk, aifarina no batar, entaun ami fo fali hanesan batar ho fehuk, se laiha liu ami daan de’it tunis hodi lori ba nia haan, karik ami hetan netik foos entaun ami sukat lata rua ou lata 4 ba avo Natalia, dala ruma avo haan dala ida de’it kalan toba de’it ona, dala ruma mos nia la haan, entaun ha’u haruka ha’u nia oan sira ba haree, ba haree mak laiha hahan labarik sira mai fo hatene, ha’u nia katuas oan lori hahan uituan ba nia hodi haan ” haktuir Domingas Juana hanesan feton foun hosi inan faluk Natalia.
Manuel Agustinho nudar oan hosi maun alin hosi inan faluk Natalia hatutan mos katak avo Natalia dezde tempu okupasaun Indonesia too ohin loron hela mesak de’it, laiha oan no laiha kaben, uma ne’e at kleur ona,see mak atu tau matan, parte autoridade lokal foti tiha ona dadus, maibé too agora faluk ne’e kontinua hela iha uma naksobu ne’e nia laran.
“Uma ne’e mak at hanesan ne’e, seidauk iha ema ruma mak tau matan, dala ruma nia hamlaha, sorte di’ak ha’u iha osan, entaun ha’u sosa foos kilo 20 ne’e ami fahe, sukat ferik nian uituan, see la’e nia kee mak kunbili de’it, karik aifarina iha nia ba kee, sekarik laiha nia tenke ba kee kumbili de’it hodi haan,” Manuel Agustinho haktuir situasaun moruk hosi inan faluk Natalia ba lafaek news iha vizita Lafaek News ba Aldeia Cacu suku Sanirin Balibo.
Distánsia hosi palaka Bem Vindo Balibo, hosi luron kiik parte karik hosi Estrada protokolu diresaun ba Vila Balibo, distánsia hosi ne’e too iha faluk Natalia nia barraka kuaze kilo metro Ida, la’o ain bele lori tempu oras I , ho kareta no motirizada bele lori minute 30 kauza hosi luron hafoin too iha avo Natalia nia hela fatin aldeia Cacu ne’ebé koñesidu tabaku laran no kuinesido ho tabaku Balibo.
Fatin ne’ebé inan faluk Natalia hela da-daun dook hosi bee matan, tenke la’o distansia metro atus 4 resin hafoin too bee matan hodi kuru bee mos lori mai nia hela fatin, durante Timor Leste restaura indpendénsia tinan 23 liu ona avo Natalia la asesu bees, uma dignu no eletrsidade, area ne’ebé inan faluk Natalia a hela da-daun.
Nune’e, Xefe Suku Sanirin postu administrative Balibo, Francisco Tavares haktuir, nia parte koñese di’ak avo faluk Natalia no autoridade suku ne’e rekoñese inan faluk ne’e naran iha lista suku Sanirin aldeia Cacu nian, no nia parte rekoilla ona dadus vunerável hamutuk 65 inklui avo Natalia nia hela fatin ne’ebé ba da-daun la merese ona atu sidadaun ne’e hela ho seguru.
“Ha’u koñese avo Natalia, nia ha’u nia komunidade duni, nia hela mesak iha uma barraka ida naksobu hela, dadus ita rekoilla hotu ona, ita sei submete ba parte relevante hodi bele haree ba oin,” katak xefe suku ba Lafaek News liu hosi telemovel iha loron 30 Dezembru 2025.
Xefe suku ne’e mos relata informasaun kona-ba avo Natalia katak Avo Natalia sofre hela moras mental, dala ruma avo ne’e dehan ema ba tuda nia uma barraka ne’e iha tempu kalan no lori katana taa kalen ferujen ne’ebé doku an hela iha rai.
“Avo Natalia ne’e pontu hela nia moras mental, nia dehan ema ba tuda nia uma kalan-kalan, lalika fiar tanba nia sofre hela moras mental,” katak xefe suku ne’e.
Iha sorin seluk, Xefe Planeamentu Postu Administrativu Balibo munisípiu Bobonaro, Amilicar Tavares mos relata kona-ba avo Natalia nia moris, maibé la’os sofre liu moras mental, dala ruma presaun moris mak kauza nia koa’alia barak, maibé nia mos sidadaun Timor-oan ida, lalika halo separasaun hodi hamosu diskriminasaun ba povu kiik sira ne’ebé moris terus hela.
“Avo Natalia la’os sofre liu moras mental, ha’u mak baree direta iha nia barraka ne’ebe naksobu hela, tanba ida ne’e mak nia hanoin barak too ko’alia aribru, más tuir ha’u haree ita labele halo separa ita nia povu, tanba avo Natalia mos ema sidadaun Timor oan ida, ha’u mos kestiona tanba sá mak avo Natalia too agora la hetan uma dignu, ha’u lakohi duun ba autoridade sira, mas tuir lolos avo Natalia asesu ona uma dignu, kestaun ne’e tanba autoridade sira la ba haree kondisaun avo Natalia para oinsa bele buka lalais solusaun, ha’u lakohi kestiona autoridade maibé ita tenke hamutuk atu lalais liberta avo Natalia hosi situasaun mukit neebe nia hasoru hela,” dehan Xefe Planeamentu Postu Balibo munisípiu Bobonaro, Amilcar Tavares ba Lafaek News, via telephone kinta 22/01/2026.
Eis Administrador ne’e mos haktuir katak kompeténsia lolos mak Ministériu Solidariedade Sosiál mak haree asuntu ne’e, maibé antes ne’e mos MSSI apoiu ona nesesidade báziku ba avo Natalia, maibé nia uma barraka naksobu ne’e mak kontinua hamahan-an hela avo Natalia, presiza hamutuk halo asaun karidade ba avo Natalia halo netik uma kiik ida atu nia bele hela iha fain seguru.
“Ha’u lakohi fo sala ba autoridade, tanba saida mak avo ne’e seidauk asesu uma dignu, dala ruma autoridade sira mos ladun ba haree povu sira ne’ebe moris sofre hela, maibé laiha buat ida, ha’u ema planeamentu buat ne’ebé ha’u bele halo no buat ne’ebé ha’u labele halo, mas laiha buat ida ba oin mak ita haree, kompeténsia iha governu sentral, mas ita labele hein governu, di’ak liu ita hamutuk halo asaun karidade ba Avo, halo netik uma kalen tahan 10 ba nia atu hela dignu hanesan sidadaun Timor-oan ida,” Xefe Planemanetu Postu Balibo hatun lia.
Iha Tinan kotuk Lafaek 2025 lafaek News halo ona publikasaun Vidio konaba kondisuan Uma avo Natalia tanba ne’e Fundador Fundasaun Ran Amigu (FURAK), Januario Soares, esklarese katak, nia parte hatoo agradesimentu boot ba media Lafaek News ne’ebé bele ba vizita ona inan faluk Natalia iha Balibo hodi haree direta kondisaun moris avo Natalia nian, tan ne’e FURAK sei esforsu hodi buka solusaun ba preukupasaun inan faluk Natalia nian hela fatin ne’ebé ho kondisaun at teb-tebes.
“Obrigadu ba Lafaek News, ha’u sei esforsu buka dalan hosi ita nia maluk laran di’ak sira hamutuk ho ha’u hodi ba tulun avo Natalia iha Balibo, sedu ou tarde ita sei buka solusaun,” dehan Fundador Fundasaun Ran Amigu (FURAK), Januario Pereira ba Lafaek News liu hosi SMS ba Lafaek News iha kinta (22/01/2026).
Dadus vunerável ne’ebé autoridade suku rekoilla iha suku Sanirin total 65 hosi dadus referee mak defieinsia fíziku no komunikasaun hamutuk ema nain 10, total vunerável no faluk ferik katuas hamutuk 55.
Jeografia suku Sanirin postu administrativu Balibó (munisípiu Bobonaru), Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2230, Área 39,83 km². kompostu husi aldeia tolu, hanesan aldeia Cacu, Subalesu no Palaka.
Entretantu Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2025 nian preve $ 26.188.602, ba Ministériu Solidariedade Sosial no Inkluzaun atu fo prioridade ba servisu atendimentu social ba povu, iha orsamentu 2025 nian MSSI fahe ba saláriu no vensimentu $,3.982.088, bens no servisu $10.744.951. transferénsia publika, $9.501.672. capital menor rihun $ 500. No capital dezenvolvimentu $ 1.459. 891.
Iha loron 19 Novembru 2025, Parlamentu Nasional aprova orsamentu ba MSSI 2026 hamutuk $ 24.741.600, hosi orsamentu 2026 ne’e MSSI aloka ba saláriu no vensimentu $4.303.740. bens no servisu $8.058.713, transferénsia publika $11.751.672, no capital dezenvolvimentu $627.475.
Jornalista : Natalino Correia Lopes
Editor : Agapito de Deus
