Lafaek News—Istória Ponte Kais nunka mohu iha povu Timor Leste nia memoria ne’ebé hanaran 7 de Dezembru liman kroat sira hahú invade Timor hodi lansa torturasaun ho Sistema militarizasaun hasoru rai nain sira ne’ebé hanaran maubere Timor aswain.
Diretór ezelutivu Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, haktuir 7 de Dezembru 1975 luta ida ne’ebé ema barak mak partisipa ema rihun ba rihun sai aut violasaun ba direitus umanus ne’ebé iha forma kontra humanidade militár polisia no governu sivil Indonézia no kolaborador sira komete.
“Ohin komemora 47 invazasaun Indonésia mai Timor Leste iha 7 de Dezembru 1975 no mós tinan 25 povu Timor Leste luta ba ukun rasik-an, iha luta ida ne’e ema barak mak partisipa ema rihun ba rihun mak sai aut violasaun ba direitus umanus ne’ebé mak iha forma kontra humanidade ne’ebé mak militár polisia no governu sivil Indonézia no sira nia kolaborador sira komete”, dehan Diretór Ezekutivu Centru Nasionál Chega (CNC) Hugo Maria Fernandes iha nia diskursu hafoin kari aifunan, no sunu lilin iha ponte kais hodi komemora loron 47 Invazaun Indonésia Kuarta (07/12/2022).
Nia deklara, Ohin iha fatin ida ne’e hakarak komvida hotu-hotu atu hanoin hikas Kombatentes ne’ebé mak maksagradu iha fatin ida ne’e, Dona Isabel Lobato, Roza Miki Bonaparte, Francisco Borja da Costa, Vivna, Iha Tinan rua liu ba CNC hari memorial iha portu Dili iha parte estrada nian, naran ema hotu-hotu ne’ebé mak masakradu iha loron 7 too 10 fulan Dezembru tinan 1975, monumentu ne’eba ema hotu-hotu nia naran ema ki’ik, boot husi rasa Timor, China, hotu-hotu ne’ebé sai albu ba invazasaun Indonésia naran hakerek iha ne’eba.
“Monumentu ne’e nu’udar maneira ida ita atu fó ondra dignifika no mós rekoñese sira nia partisipasaun iha luta ba ukun rasik-an, ohin nu’udar pontu kulminante ida ita halo selebrasaun ne’e iha ponte kais iha fatin istóriku ne’ebé mak marka trajetoriu kronologia luta naruk povu Timor Leste nian.
Hotu-hotu triste loron nasionál Memorial sai nu’udar pontu ida ne’ebé mak ema hotu-hotu nia sofrimentu tomak.
“Atu taka diskursu ida ne’e ha’u hakarak sita lian murak husi presidente saudozu Francisco Xavier do Amaral ne’ebé hateten, Se ita hakarak halo dame ita tenke halo ho ita nia maluk Timor oan sira, kompatriota sira, tenki halo ho loloos no halo ho momos, ita tenke tenta bebeik no ita tenke tenta nafatin, ita presiza eduka ita nia emar sira no ita nia povu atu bele perdua malu no hatur lia loos iha ita nia kabas.
Diretor CNC ne’e informa, husu hotu-hotu atu fiar metin ba liafuan murak husi saudozu Nicolau Lobato ne’ebé hateten katak iha luta ida ne’e, se ita hatene, ita bele, ita sei manan.
Iha fatin hanesan Ministru Justisa Tiago Sarmento hateten, Loron ida ne’e hanesan sofrimentu hotu durante tinan 24 nia laran hahu no iha fatin ida ne’e duni erói, mártires, la halauha durante pasajen, sakrifisiu durante ne’e hola parte iha istória hahu husi 7 de Dezembru mai too ukun an halibur malu la haluha akontesimentu ne’ebé akontese iha pasadu.
“CNC konsege realiza, implementa rekomendasaun mai husi CAVR nia ne’ebé parte importante ida mka tau matan prejerba no tau matan oinsa mak atu halo asuntu sira hanesan ne’e liu-liu ba festival kultura no rezisténsia popular ninia”.
Tuir Governante ne’e parte governu ne’ebé delegasaun husi Primeiru Ministru Taur Matan Ruak hakarak hato’o parabéns ba CNC, atividade ne’e laos ba dala uluk maibé ba dala tolu ka haat ona tenke kontinua nafatin atividade sira hanesan ne’e, kontinua kee sai liga ho rezisténsia ninian sai hanesan dokumentasaun rai didi’ak nune’e iha Futuru oan no bei oan sira lee bele hatene istória pasadu nian.
Jornalista : Rita Moniz
Editór : Agapito de Deus
