Hosi : Domingos Maia
Maluk sira: Fó lisensa ha’u fahe uitoan ho imi esperiénsia-badak kona-bá Trazédia 7 Dezembro-Nakukun’75.
Sorti be iha ha’u-nia uma-oin hatuur tiha ri’in-besi Letreiro ida hakerek : “Travessa 7 de Dezembro Dia dos Heróis Nacionais – Município de Dili”
Sinál ida ne’e, sai-tama uma fó-hanoin ha’u kona-bá Trázédia 7 Setembru-Nakukun’75 bainhira TNI mai ho ró no aviaun invade Sidade
Dili, Hosi Seminarista sira hela mak na’in 34 (tolu nulu resin haat) nebé refujia tiha iha Colégio Fatumaca, Baucau, sorin (metade) de’it mak fila hikas mai Dili bainhira Fretilin no Falintil domina tiha ona Território TL.
Ha’u sei lembra naran kolega sira balun housi parte Loro-Mout mak:
@ F. Barreto (padre);
@ H. Madeira (padre +);
@ Filomeno S.J. Abel (padre);
@ S. Amaral (padre);
@ A. Gonçalves (padre +);
@ Norberto do Amaral (bispo); @ Armindo Maia (ministro);
@ Lucas Magalhães;
@ Constantino Soares;
@ Alexandre Araújo;
@ Hernegildo de Deus (padre);
@ Hermenegildo Kofitalan (+);
@ ida no naran-tutun Espirito Santo (Bobonaro);
@ no ha’u atan.
Refujiadu sira housi Dili sees hotu tiha ona ba Foho. Ami hein atu mate-hamutuk ho Rev.dos Pe. João Felgueiras, SJ no Pe. José Martins, SJ, iha Seminário de N.S de Fátima, Dare.
Sei lembra mós lia-fuan ida housi Amo José António molok ida ne’e: “Cedo ou tarde Indonesia vai entrar em Timor”. Maske la simu ho di’ak predisaun ida ne’e; ikus mai sai duni realidade ida.
Ami moris hela iha ambiente ida laran-metin no tauk dala ida, iha tempu nebá.
Apai, kal besik tuku 9 hanesan ne’e, loron 7/12/1975, ami rona ona tiru lian Kaiñaun besik ona mai Maubara no Liquiça. No Kaiñaun isin tiru mós ba Distrito sira seluk hodi halo namkari (dispersa) Forsa Rai-laran nian.
Lian tiru-makaas besik tan de’it ona mai. Hein la iha orden ida housi Bispo.
Reitór Pe. João Felgueiras, SJ, haruka bolu ha’u hodi pinta lalais Bandeira Vaticano nian. Tan entre ami nobun ne’e, ha’u mak iha jeitu uitoan atu pinta.
Lifu-lafu hodi buka hena-mutin, água-rela, sunu lilin iha kalan-nakukun hodi pinta lalais.
Hahaaa, la kleur mak bomba-isin ida tún uluk besik Seminário, janela sira balun semo lakon, lilin lakan bakbiar tún-sa’e, kolega sira balun dolar tama tiha kama-okos, balun kal tuur-helik nonok de’it; idak-idak buka soi rasik moris ona. Balun sei bele hamnasa lerek tan rai-rahun foer tama kal sulan-metin tiha balun nia ibun nakunu.
Luta pinta hikas bandeira; sunu-lakan fali lilin hodi hatutan pinta duni to’o hotu; lori ho hena-mutin nú sinál rendisaun ba tara tiha fatin estratéjiku sira. Maibé tatauk hotu tan Forsa Defeza Nasionál nian sei la’o tún-sa’e hela.
Hahaaa, Ró sira funu nian kal tama nonok haleu tiha ona Tasi área Dili to’o tiha área Fatucama nebá.
La kleur, iha oras Timor nian loloos tk 4.15 (tk haat liu minutu sanulu resin lima), haree “ahi botir-lakan mean” nadodon tutuir-malu sa’e ona ba foho Fatu Ahi no Fatu Meta.
Rona housi Dili-laran tarutu tetuk lós hanesan fakar fatuk-rahun housi kareta obras-pública. Dili-laran sai tiha hanesan tempu-kalan-udan nakunu ho pirilampu ka lampu piska-piska iha Kalan Natal nian.
Kolega sira, ida la ko’lia. Balun hafalun-an tiha ho lensól, sadere hela ba didi-lolon varanda, la sente dukur hodi hateke de’it tún ba Dili.
Sei fó pause uitoan. Besik ba tuku 6 (neen), fó-hatene atu tuir Misa, maibé ba hamutuk hotu iha Pre-Seminário S. F. Xavier ho Pároco momentu nebá mak Rev. Pe. Ricardo da Silva (loron Domingo).
Besik tama ona ba tuku 7 (hitu) atu ba Misa, mak Ró funu nian hatún ona “Tanques de Guerra, Anfíbios”, nadodon ona sai mai Tasi-Ibun, Comoro.
Kolega balun, espontáneu, hakilar: “Aiii, sira mai ho bero de’it, eh! Haree! Haree! Tama de’it ona mai rai-maran ne’e”. Balun fali haksiak: “Tsoiiih, beik’tén! Foho oan liu! Ne’e mak naran “Anfìbios”, bele la’o iha Tasi-laran sai mai rai-maran! Haree toh ba!” Hakfodak:
“Wahaiii, sira matenek duni! Ne’e, see mak bele hasouru sira, oh?”
La kleur, tuir fali kedas Avião funu nian 4 (haat) semo housi Illa Alor-leten, mai hatún paraquedista namtate tún Mota Ain, Comoro.
Tiru-malu hahú tutan fali ona. Dili laran hateke tún ba ahi mak suar metan-mutin sa’e loron.
Nune’e ami sei tahan hein duni to’o loron 13 (sanuku resin tolu) mak Edifício Seminário foin hetan tiru ho bomba diretu housi Madebian to’o rahu-u’ut didi’ak tiha iha ami-leten.
Populasaun housi Dili, sai nadodon sa’e mai rai-lolon sira malorek lós tuir dalan sira: Malua sorin-sorin, Matadouru no Hospital nian; sira tutur sasaan no kehe labarik, ferik, katuas; ema barak lori mak hena iha isin-lolon de’it.
Ami asisti duni sena ida triste tebes hahú kedas housi loron dal-uluk.
Balun nebé ho isin sira kanek mosu ona husu “socorro”.
Ai-moruk sira barak no oin-oin housi Espanha iha hela. Kolega Seminarista ida, uluk kumpri tiha vida militar mak foin tama ba Seminário, nia malae “maqueiro mor” ida, bele opera no suku kanek-boot sira.
Ema balun sa’e housi Dili mai kanek todan no kman iha ulun, ain, nsst. Kasian,
ha’u halai hasoru kedas belun ida, oin Índia, nia hasan-isin naklés no liman-kotuk karuk isin sorin tabele hela. Ha’u hakuak nia lori halai lalais tiha ba meza-leten. Bainhira hahú atu loke kanek hodi suku, ha’u kal haree no horon fali raan-mean ho iis ne’e, ha’u matan nakukun kal monu tiha, la hatene-an. Hakfodak fali, ha’u mak iha tiha fali kama-leten uluk no haree ba ha’u sorin-loos, bee-kopu nanotak ida mak tidin hela. No hateke fali ba sorin- karuk, pasiente ida be kanek-todan ohin ha’u atende tiha ne’e sei latan hela, hamnasa fali ha’u …! Iha ha’u laran: “Sorti laek duni!”
Ami asisti duni ema barak mak mosu mai Seminário Dare ho kanek kman no todan. Maibé hela la kleur de’it tan sira haree katak situasaun apertadu lós ona mak idak-idak sai, halai tutan ba foho.
Sira dehan: *”Ami mak lakohi duni atu fó isin ba TNI hodi tetak no sunu-motuk hotu ho gazolina”. Tan hodi selu parakedista sira nebé mate barak. Mesmo Apodeti sira hatais kamizola-kinur ba foti-liman monu-ain ba TNI mós la perdua …
Rona tiha ida ne’e, mak kolega Seminarista sira foin senti tauk lolos.
(Karik sei hatutan: Oinsá Efifísiu Seminário rahun iha ami-leten no ba ké lerek rai-kuak hodi subar iha Santa Cruz, se iha biban).




