Lafaek News—Assosiasaun Hak rekomenda governu Timor Leste no governu Japaun tenke fo rekoñesimentu istória eskravidaun seksual Jugun Lanfu iha invazaun Japonezes iha Timor Leste.
Asosiasaun HAK husu Ministériu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun indentifika servisu diplomasia ho governu Japaun ko’alia istória kazu lanfu nian iha Timor –Leste, atu nune’e sira husu diskulpa formal ba atan seksual no-mós kompensasaun no reparasaun ba vítima ne‘ebé sei moris.
HAK hato’o ezijénsia ne’e liu husi konferensia imprensa iha ambitu komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84 (20 Fevereiru 1942-20 Fevreiru 2026) hanesan rekonesimentu vítima II Guerra Mundial (Eskravidaun Seksual Jugun lanfu nian) iha Timor-Leste.
“Vitima sira ne’e mak iha korazen no aten brani hodi haktuir sai sira nia istória moruk no nakukun maibe Vítima barak mate no la iha rekonesementu husi Governu Japaun no Timor-Leste. Tamba ne’e dala barak ami husu ona governu Japaun atu husu diskulpa no fó reparasaun ba vitima sira, maibé to’o agora seidauk foti medidas ruma,” Porta voz, Maria Galucho deklara liu husi konferensia imprensa iha ambitu komemorasaun Loron Invazaun Militar Japones Mai Timor-Leste ba dala-84 iha Asosiasaun Hak Farol, Dili 19/2.
Governu Japaun nafatin la akomoda kazu Timor-Leste, hosi eskema reparasaun ne‘ebé nia hala‘o ona ba nasaun sira seluk depois funu mundial daruak ramata, Maria Galucho hateten tuir Peskiza Asosiasaun HAK ho Koligasaun Japaun ne’ebé hala’o iha tinan 2005, intervista ona ba sasin ho sobrevivente iha Munisipiu 12, hamutuk ema 62, kompostu husi vítima 20 no sasin ema nain 47, husi rezultadu peskiza ne’e produs Livru ho titulu “ luta ba lia loos no justisa” Iha Vítima hamutuk nain 20, hela vítima Inés Magalhães husi Atsabe, Munisipiu Ermera mak sei moris.
“Iha Japaun, Koligasaun Japones sira ba Timor-Leste, hala’o diálogu ho Governu Japaun konaba asuntu ida ne’e. Governu Japaun hateten relasaun bilateral entre Timor-Leste no Japaun “hateke ba oin (future-oriented)”, no hateten katak sira la bele halo buat ida tanba Governu Timor-Leste maka la foti asuntu ida ne’e hanesan ajenda diplomatika bilateral,” Nia dehan.
Iha fatin hanesan Diretor Hak, Feliciano da Costa Araujo hateten durante ne’e akompaña nafatin sobrevivente sira, konstrui vítima sira nia hela fatin hotu ona, vítima Inés agora da-daun HAK kontinua halo konstrusaun ninia hela fatin.
“Apoiu sobrevivente sira ne’e laos mai husi Governu Timor-Leste maibé inisiativa husi Asosiasaun HAK servisu hamutuk ho Koligasaun Japaun ( la’os husi Governu Japaun) mai husi sosiedade sira iha Japaun mak kontribui hamutuk wainhira hare’e ita nia istória sira, sira hakarak tulun. Sosiedade Japaun nia apoiu ne’e laos mai deit kontestu Timor-Leste, sira tulun oinsa estabelese istória sira ne’e iha Indonesia, iha Korea, iha China, Filipina iha fatin ne’ebe mak Japaun tama hodi halo sidadaun sira terus,” Diretor Feliciano afirma.
Asosiasaun HAK hahu peskiza iha 2005 to’o mai ne’e HAK lori vítima sira ne’e sai sasin iha Japaun.
“Sira rasik ba hato’o sira ninia istória sira ba iha universitariu sira i depois ba hatete ba foinsae sira katak istória mak hanesan ne’e signifika katak la taka. Ida seluk fali mak durante ne’e Hak kontinua halo ninia selebrasaun iha monuments iha Lecidere ne’eba, Tinan-tinan kemota nia loron iha ne’eba sunu lilin kari ai-funan depois halo estatmentu sira oinsa mak bele hare’e ida ne’e,” nia relata.
Nia afirma liu husi koligasaun ne’ebé mai husi nasaun Indonesia, China, Korea, Filipina, ho nasaun sira seluk inklui Timor-Leste oinsá mak atu hatama istória ne’e ba iha UNESCO.
“Kona ba asuntu sira ne’e ita hato’o ona petisaun ba governu oinsa mak atu bele konsidera istória ida ne’e, ita mós ezije nafatin Japaun atu rekoñese vítima seksual sira hodi husu deskulpa formal ba vítima sira,´nia hakotu.
Gracias Soares
