Lafaek News— Filomeno Vilanova kódigu alias Maubere Aileba, hahu kaer kilat iha kolonializasaun Portugues, to’o indonézia inavde territoriu militar sira sama ain uluk Dili iha 7 de Dezembru, tiru kanek nia no kartus musan belit iha kotuk-laran parte liman karuk too ohin seidauk iha rekonesimentu hosi governu.
Maubere Aileba haktuir istoria, iha 7 Dezembru 1975, foun-foun Indonézia invade Timor, iha Dili Kintal bo’ot, hetan tiru iha kotuk parte karuk hosi Militar Indonézia no kilat musan belit tiha iha isin lolon no lori kanek todan ne’e evakua ba ai-laran hamutuk maluk sira seluk hodi kontinua firme luta hasoru invazor sira.
Iha momentu ne’eba Militar Indonezia tiru ha’u iha kintal boot,” dehan Filomeno Vilanova alias Maubere Aileba ba Lafaek News iha nia uma Aldea Raimean, Suku Lahane Oriental foin lalais ne’e.
Bainhira militar Indonézia tama Timor, iha parte ida, atu ko’alia ho partidu bo’ot sira depois fila ba Indonézia, maibé tanba Timor oan la fiar no la fó ulun maske Timor ho kilat uituan hakarak funu hasoru Indonézia, tan ne’e iha momentu ne’ebé Indonézia komesa serka ona sira iha Dili, nia (Maubere Aileba) halai sa’e ba Besilau hodi hakat liu ba Ailau hodi halo kontrolu inimigu iha parte ne’ebá.
Iha Besilau ami ataka kareta roda sanolu ne’ebé nakonu ho tropa Indónezia, ami oho hotu sira,” konta nia
Tuir nia konta katak durante funu simu kna’ar nu’udar segundu komandante ba primeiru pelotaun iha komandante Miguel nia okos, hodi rezisté nu’udar armada iha ai-laran durante tinan tolu, tanba ho kondisaun saúde nia fila mai rende iha Aileu no hahu kedan ho frente klandestina to’o funu remata.
Ha’u kaer kilat dezde tempu Portugal, iha 1959 iha revolusaun Uatulari- Uatukarbau, iha tempu ne’ebá ami simu kilat iha Dili no la’o ain to’o ba iha Uatulari, maibé bainhira ami to’o ba Vikeke ema sira ne’ebá nian dehan la iha novidades entaun ami tenke fila fali mai Dili,” konta Maubere ai-leba
Maske avo Filomeno Vilanova kontribui ba luta ukun rasik an maibé bainhira hetan tiha independensia ne’e seidauk dignifika hosi parte governu, maske nia ho nia oan feto Felizarda Filomeno esforsu-an ona hodi ba trata nia domukumentu iha 2015, too agora seidauk hetan nia direitu nu’udar veteranu.
Avo Filomeno esplika, iha funu laran maluk ne’ebé sira luta hamutuk iha ailaran mak ho naran João Dotel (Manufuik) ho maluk sira seluk, maibé mate hotu ona no hela avó Filomeno de’it mak moris maske nune’e nia ho nia maluk matebian sira too ohin loron governu seidauk rekoñese.
Avó Maubere Ai-leba dehan, iha nia parte la husu buat ida ba governu tanba funu ba ukun-an ne’e laiha kontratu ida atu bainhira hetan ukun rasik-an tenke simu osan, maibé funu atu hetan liberdade, mate ka moris ukun rasik an, maibé tanba governu hanoin katak ema sira ne’ebé luta ba rai ne’e ho sakrifisiu moris tomak depende kompeténsia governu atu rekoñese ou lae.
Funu atu simu osan ne’e laiha maibé funu atu liberta rai ida ne’e hodi ita livre halo toos, livre han hemu, livre haree malu hanesan nasaun ida mak ne’e ona, maibé funu atu manan osan ne’e lei ne’e mai hosi ne’ebé,” dehan nia
Maibé agora ema barak matenek ona hodi ba tur iha estadu no deside hodi fó osan ba nia ema luta nain sira, entaun ne’e ba nia, nia simu, oituan ka barak nia simu tanba ne’e Maromak nia grasa, maibé ba nia importante liu mak bele tu’ur metin iha nia rain rasik laiha ema seluk mak provoka.
Iha sorin seluk Avo filomeno Vilanova nia oan feto Felizarda Vilanova hatete tarata dokumentu veteranu ba avó filomeno nian ne’e gasta ona osan dolar hamutuk rihun ida atus tolu ($1300),osan ne’e fó hotu matadalan ida ne’ebé dehan servisu iha komisaun veteranu nian iha 2015 maibé too agora naran seidauk iha sinal pozitivu.
“Ema ne’ebé sai matadalan ba trata dokumentu ne’e ho naran inisiál AN no agora da-daun nia hela iha Matadoru,” dehan Felizarda Vilanova ba jornalista lafaek news.
Felizarda salienta, Matadalan sira mai bosok iha ne’e katak dokumentu ne’e sei hetan rejultadu duni tanba ne’e bainhira sira husu osan Felizarda fó maibé a lista tuir hira mak nia foti hodi trata ba dokumentu ne’e no matadalan sira kompromete dehan la too fulan ida osan mai ona maibé realidade laiha too ohin loron.
“Sira mai promete ne’e dehan, ha’u nia aman sei hetan osan oitu katorze, no ha’u koiñese hela ema nain hira ne’ebe halo trata dokumentu ne’e,” dehan nia
Felizarda mós konta katak avo Filomeno nia kotuk ne’ebé kartus belit ne’e komesa kanek iha 2019 no kanek ne’e boot too kartus ne’e mesak naklosu sai de’it. Bainhira kartus ne’e sai avo rai iha oratoriu maibé uma hetan sobu entaun kartus monu lakon tiha .
Ho moras todan ida ne’e no ho kodisaun uma ne’ebé ladi’ak Avó Filomeno hetan ajuda hosi Padre Diosezano sira apoiu nia liuhosi konstrui uma ho medida 8×8, atu avó Filomeno ho nia kaben bele hamahan-an
Tuir Felizarsa katak avo Filomeno nia kanek kura ho ai-moruk tradisional de’it komesa di’ak oituan, iha momentuoan sira tenta lori luta nain ne’e ba óspita,l maibé nia lakohi, maske sei infeksaun iha isin laran.
Avó Filomeno ho idade 80 ho nia kaben Anita Carvalho Fátima iha oan hamutuk na’in sanulu resin ha’at (14), nain 4 fila ona ba aman kadunan santu, hela na’in 10 kompostu husi feto nain 4, mane 6, Iha na’in 9 forma ona uma kain falta ida sei joven.
Ho aspirasaun avo Filomeno nian, lafaek news konfima kedan ho Prezidente Konsenllu Nasionál Kombatete Libertasaun Nasionál, Vidal de Jesus Riak-Leman, hatan katak ko’alia kona-ba luta ema barak mak luta no iha luta ne’e iha frente tolu mak hanesan frente armada, klandestina, no diplomátiku, atu dehan dadus ne’ebé durante rekolla ne’e frente klandestina mak barak liu no kona ba atu rekoñese ka valoriza ne’e nia dalan mak tenke liu hosi rejistu.
Estadu Timor-Leste halo rejistrasaun ba dala rua ona, rejistu ba dala uluk iha 2003 no daruak iha 2009, ha’u lahatene maluk ne’ebé imi ba koalia ho ne’e rejista ona ka seidauk, se rejista ona mak iha difikuldade ruma entaun, veteranu ne’e tenke mai konfirma iha konsellu,” esplika prezidente CNCLN Vidal Jesus Riaklema ba jornalista lafaek news iha nia kna’ar fatin kaikoli Dili.
Se iha difikuldade prosesu mak, veterenu ne’e rasik mai aprezenta dokumentu iha konsellu no klarifika katak gasta ona osan montante hanesan ne’e, maibé to’o agora rezultadu pozitivu ida laiha.
Ko’alia kona-ba luta ema barak luta, kaer kilat hasoru inimigu Indonézia ne’e sorti di’ak mak nia isin tomak sé sorti la di’ak nia bele kanek ka nia bele mate, agora problema mak ida ne’e husu ba maluk sira ne’ebe registu ona, kuandu iha problema ruma bele mai Presidente Konsellu para ita bele haree, tanba agora komisaun rua mak tun ba iha tereinu komisaun verifikasaun dadus ba veteranus sira ne’e agora la’o namanas iha konsellu nasional munisípiu hotu-hotu,” katak Riak-Leman.
Iha komisaun ida tan, levantamentu dadus tuir uma lisan atu hatene kada uma lisan ne’e ema hira mak mate ba ukun-an, hatene mane hira, feto hira, labarik hira no ema hamutuk hira mak mate, tanba baibain ema bo’ot sira halo esklaresimentu balun dehan 200 mil balun dehan 250 no balun fali dehan 300 mil tanba ne’e la klaru.
Tanba ne’e, dalan di’ak sei liu husi uma lisan hotu iha Timor-laran atu buka hatene ema hira mak mate iha funu laran, hanesan labarik, joven no ferik katuas.
Kestaun ba ita mak ne’e la valoriza mate ruin, mate ruin foin hetan 40.000 no sei iha barak mak ita presija buka tuir tanba ne’e tenke halo levantamentu dadus tuir uma lisan para bele rekolla hotu hodi nune’e bele valoriza sira liuhosi hakerek sira nia naran iha monumentu ne’e, hanesan maluk veteranu ne’ebé ita bo’ot sira ko’alia da-daun ne’e, se nia rejista ona, nia tenke ba nia rai moris fatin, maske nia partisipa organizasaun klandestina iha munisípiu seluk por ezemplu Dili, karik sira hasoru problema ruma bele lori visa veteranu nian hodi mai konsulta iha komisaun verifikasaun de dadus nian atu nune’e bele solusiona.
Ida nia gasta ona osan $ 1300 ne’e karik ha’u nia maluk ne’e nia osan barak ne’e mak nia hakarak gasta ne’e ka dalaruma nia ba fiar fali ema falsu sira ne’e mak hodi gasta osan barak hanesa ne’e. Tuir lolos veteranu nia fatin mak ida ne’e CNCLN tanba ne’e iha problema ruma sira hasoru bele mai iha ne’e,” dehan nia
Nia mós fó ezemplu, Karik ema ne’e servisu iha Suai nu’udar klandestina no moris iha Aileu nia tenke ba foti visa veteranu iha Aileu no ba verifika iha Suai liuhosi nia serivisu iha kaixa ida ne’ebé, nia komandante se no halo ajudu ba iha ai-laran liuhosi se.
Prosesu rekollamentu dadus la’o hela tanba ne’e relatoriu kona ba dadaun seidauk iha dadus konfirmativu maske ministeriu dezide iha Agustu ne’e maibé tanba seidauk hotu entaun prosesu sei la’o,”
Prezidente ne’e mós hatoo katak, ba halo tratamentu dokumentu veteranu nian la presija osan maibé mai rejistu ka hasai visa veteranu maibé ba maluk veteranu ne’e keta liuhosi jalan tikus ruma karik tanba ne’e nia gasta ho osan hanesan ne’e.
Ekipa Sosial LN
Editór : Agapito de Deus
