Lafaek News—Reklamante Na’in ba rai iha parte Aúdian Filomeno Ximenes, ofisialmente halo hikas reklamasaun ba Tribunál relasiona ho kazu Rai Audian, hafoin hetan evidénsia foun kona-ba bulletin ofisiál husi inisiál ABFL ne’ebe iha ligasaun ho keixa uluk.
Ximenes esplika, bazeia ba keixa ne’ebe uluk hato’o ba Tribunál katak, rai ne’ebé sai polímika ho luan no naruk 9.520 metru2, maibe iha bulletin ofisiál hatudu oinseluk fali katak rai ne’e iha de’it 4.5402. ne’e signifika katak ABFL mak foti hotu Filomeno ho ninia aman nia rai 4.980. tanba ne’e Filomeno Ximenes deside lori fali ba Tribunál.
“Agora ha’u hetan fali evidénsia foun konaba bulletin Ofisiál, uluk sira kesar ha’u dehan rai ne’e nia luan no naruk 9.520 metru2 maibé iha Bulletin ofisiál iha de’it 4.540 Metru2, signifika sira foti hotu ha’u nia rai ho ha’u nia aman nia rai 4.980 Metru2, tanba ne’e ha’u desidi lori fali ba Tribunal,” katak na’in ba rai Filomeno Ximenes, bá Lafaek News iha nia rezidénsia Hera, 12/10/2023.
Filomeno haktuir, istória kona-ba rai Aúdian ne’ebe lokaliza iha Estadion Dili nia kotuk ne’e iha tinan 1946, Filomeno Ximenes nia aman hakiak mak hamoos hodi kaer to’o 1986.
No iha tinan ne’e kedas ABFL fa’an tiha rai ne’e ba estadu Indonézia hodi Haluan tan kampu futebol nomos atu loke tan kampu voly bola no bola basket.
“Rai ida ne’ebé mak iha tan rai Aúdian ne’e ABFL atu fa’an tan ba JSN iha tinan 1993 ne’e la loos, bosok ten, mafiozu, tanba rai 4.540 mak inisiál ABFL fa’an tiha ona ba estadu Indonézia iha 1986,” Filomeno akresenta.
Nia dehan, tuir lei Nasaun Repúblika Demokrásia de Timor-Leste hatete ona katak ema timoroan sira ne’ebé sai ona sidadaun ba Nasaun seluk laiha ona diretu atu hetan rai iha nasaun Timor-Leste. A’at liu mak fila mai fa’an fali rai Tim,or hodi habokur sira nia a’an hfo fámilia sira iha nasaun seluk. Tanba ne’e, nia rekomenda ba parte judisiáriu sira atu tetu didi’ak molok foti disizaun.
“Ha’u husu ba judisáriu hotu iha Timor Leste, atu Defensór ou advogadu privadu labele halo ami povu ki’ik hanesan fali projetu, tanba tempu ne’ebá ha’u nia Defensór la halo rekursu extra-ordinária, tanba ne’e mak halo lakon ha’u iha prosesu nia laran,” nia konfesa.
Filomeno akresenta tan, lei tenke vale ba ema hotu, kiak ka riku, matenek ka beik, bo’ot ka ki’ik tenke hetan tratamentu hanesan, labele haree liubá ema ne’ebé iha osan barak hodi halakon povu ki’ik iha sira nia rain rasik.
“Se sira hatete katak rai ne’e sira nian, tanba sá iha 1986 sira la simu rekompensasaun husi estadu Indonézia, maibé ha’u mak simu fali rekompensasaun husi estadu Indonézia, signifika rai ne’e la’os sira nian, karik rai ne’e sira nian tanba sá mak sira la halo compra e venda iha nasaun Timor-Leste, maibé sira halo fali compra venda iha Austrália, ida ne’e ha’u husu tribunál atu bele tetu didi’ak hafoin fó desizaun,” Filomeno Ximenes hakotu.
Deputadu bankada Kmanek Haburas Unidade Nasionál Timor-Oan (KHUNTO) Luis Roberto, foti kestaun iha plenária relasiona ho sidadaun estranjeiru ho naran inisial JSN ho ABFL halo kompra venda rai Aúdian liu husi falsifikasaun dokumentu.
Deputadu Luis Roberto hateten, nasaun Timor Leste, atu hetan independénsia liu husi prosesu naruk ne’ebé sakréfisiu ema barak mate rui ra’an naklekar iha rai maubere ikus manan ho Ukun Rasik an hanaran RDTL.
“Ita nia Proklamasaun 28 de Novembru 1975 ho inu nasionál núdar komitmentu ba povu maubere, ida ne’e harii estadu RDTL, hodi povu bele hetan moris dígnu no prosperidade nomos transforma bá kuadrus jurídiku sira hanesan espíritu da lei, ha’u sita balun iha ne’e katak povu livre terra livre kontra imperalizmu, kontra kapitalizmu não -não exprorasaun, kapitalimu la mai ona husi nasaun seluk de’it, maibé mai husi povu ida ne’e, iha osan barak no balun osan laiha, ema ne’ebé iha osan barak no iha modus operandi barak bele influénsia desizaun polítika ka desizaun tribunál tuir osan na’in nia hakarak,” deputadu KHUNTO Lui Roberto akresenta.
Nia dehan, iha artigu 2 númeru 1 RDTL, bainhira povu halerik kona-ba problema ne’ebé de’it, hanesan reprezentante povu sempre tun direta hodi rona povu nia halerik, ohin loron mosu problema barak kona-ba disputa rai entre individu ho individu no individu ho estadu.
Relasiona ho kazu disputa rai ho Ruko SAFETY entre, abitanet Filomeno Ximenes, ho ema estranjeiru ho naran inisial JSN ne’ebé lokaliza iha Aúdian, suku Santa Krúz postu administrativu Na’in-Feto, mezmu hetan pena akordaun Tribunál afavór, maibé Filomeno Ximenes sente akordaun ne’e la justu.
Depois de referendum iha tinan 1999, Filomeno Ximenes hahú okupa Ruko SAFETY (Pisu 1), ne’ebé lokaliza iha aldeia Aúdian suku Santa Crúz, Filomeno halo konstrusaun no hasai osan hodi hádia Ruko depois de hetan sunu husi mílisia pro-integrasaun iha 1999, tan ne’e Ruko SAFETY hanesa propiedade estadu tuir lei númeru 1/2003, Filomeno boa fé, hato’o pedídu de arrendamentu DNTPSC, fó arenda fali ba iha sidadaun Indonézia ida ho naran inisiál RD iha tinan 2012, ho nune’e Filomeno Ximenes ne’ebé uluk konstrui Ruko ne’e ho ninia osan rasik, to’o ruko ne’e di’ak sai fali adeptus no labele hetan lukru husi ruko refere, nune’e rai ne’e abitante Filomeno Ximenes adkuirida husi nia aman hakiak, ne’ebé hela husi tempu Japaun.
Ho nune’e, Inisiál ABFL ninia rai tuir bulletin ofisiál númeru 33, pájina 498 ho data 16 de Agusto 1958, nia luan 4.540 Metru2 de’it, la’os 9.520 Metru2 no iha tinan 1987 estadu Indonézia liuhusi Pemda Timor-Timur fó ona rekompensasaun bá parte inisiál FF, ho sidadaun sira seluk ne’ebé hela iha rai laran ho razaun sira atu uza bá kampu futeból hotu, maibé to’o ikus, rai balun estadu Indonézia la uza hotu atu halo kampu futeból hodi husik mamuk.
Luis Roberto dehan, depois de iha indimnizasaun bá parte ABFL ho nia kaben, ho naran inisiál MGL, no ikus mai halai tiha ba hela permanente iha Austrália, iha fulan Marsu tinan 2008, JSN, hahú reklamasaun bá ruko no rai hirak ho nia luan 9.520 Metru2, ba iha DNTP mezmu tuir bulletin númeru 33 pájina 498 ho data 16 de Agusto tinan 1958 JSN iha de’it rai ho nia luan 4.540 Metru2.
Nia dehan, mezmu akordaun Trribunál Rekursu la afavór iha Timor-oan Filomeno Ximenes no laiha estadu RDTL, tuir lolos inisiál ABFL ho nia espoza MGL, ne’e hetan ona indimnizasaun husi estadu Indonézia laiha ona direitu ba rai Aúdian, no rai refere sai ona propiedade estadu TL, tan ne’e husu ba orgáun kompeténsia atu buka manéira hodi bele rezolve problema ho justu adekuadu bá povu ki’ik iha baze.
Iha sorin seluk, Xefe Aldeia Matua Suku Villa-Verde, Postu Administrativu Vera-Crúz, Domingos da Silva Alves, mos rekoñese iha tinan 1983, nia rasik haree ho matan Filomeno Ximenes hela ona iha rai Aúdian.
“Iha 1983 ha’u haree duni Señor Filomeno Ximenes hela duni iha Aúdian, iha 1984, ha’u ho Armindo hela iha kuartu ida hodi hadia gravadór, uluk ne’e rai tahu de’it, hatais siñeilus mos la di’ak, agora mak ateru diak ne’e, uluk tahu de’it, parese katuas Filomeno halo uma ne’e kleur tiha, ha’u mos la hatene, iha 83 mak ha’u haree duni uma to’o iha 84 ha’u uza duni uma ne’e nia kuartu ida hodi hela bá hádia rádio ho gravadór, iha tempu ne’eba ha’u foin halo idade 17 atu ba 18 anus, tanba agora ha’u nia idade 56 ona,”nia konta tuir.
Xefe aldeia Matua ne’e mós prontu fó sasin bá rai Aúdian tuir buat ne’ebé nia rasik haree ho matan, maibé sei la ko’alia buat ne’ebé mak nia rasik la hatene no la hare’e ho matan iha tempu ne’eba.
“Ha’u prontu sai sasin ba buat ne’ebé mak ha’u hatene, maibé ida ha’u la hatene ne’e ha’u sei la ko’alia, ha’u prontu koa’alia iha kualker tempu,” xefe aldeia Matua suku Villa-Verde ne’e sublina.
Iha fatin hanesan, Koordenadór Partidu FRETILIN aldeia Audian suku Santa Crúz Postu Administrativu Nain-Feto, Martins Pereira Belo, haktuir Filomeno Ximenes mak ema ida uluk hela kleur iha rai Aúdian dezde 1980 iha Estadion Municipal Dili nia kotuk.
“Ema primeiru lolos ne’ebe hela iha rai ne’e, katuas ida naran Clementino, katuas Clementino halo to’os nomos hela, bainhira baje de apoiu nakfera, ami tu’un mai iha Dili, katuas Clementino koñese malu di’ak ho señor Filomeno nia Pai, ikus mai katuas Clementino fó duni rai ne’e bá Filomeno hodi halo uma permanente ida, maibé rai ne’e luan no naruk hira ha’u la hatene, maibé iha tempu ne’eba ha’u haree señor Filomeno hela duni iha rai Aúdian Estadion nia kotuk,” haktuir Martins.
Tuir nia, rai iha Estadion munisípiu Dili nia kotuk, iha tempu ne’eba bainhira estadu Indonézia presiza rai refere atu halo kampu voly bolla, ikus mai katuas Clemetino ho nia oan hakiak Filomeno hetan ona indmnizasaun.
“Ha’u labele ko’alia liubá iha tempu Japanes nian, tanba ha’u seidauk moris, ha’u só hatene katuas Clementino ho Filomeno nia Pai halo belun maun alin, hosi ne’e mak Filomeno mai hasoru katuas Clementino hodi fó rai sorin hodi halo uma hela iha tempu ne’eba to’o ukun a’an, ha’u hatene tanba momentu ne’eba ha’u halo ona idade 20 resin, agora ha’u nia tinan 65,” nia esplika.
Nia dehan, bainhira kazu rai Aúdian kontinua bá oin, nia parte pronto atu fó sasin tuir saida mak nia haree ho matan konabá sidadaun Timor-oan Filomeno Ximenes ne’ebé mak simu duni rai ne’e husi nia aman hakiak Clementino ne’ebé (orijen husi Munisípiu Aileu).
Entretantu, Manuel Soares Monteiro nudar sasin principal Filomeno Ximenes, rai Audian ne’e nain lolos mak Clementino entrega fali ba nia oan hakiak Filomeno iha tinan 1980 tempu okupasaun Indonézia nian.
“Ha’u mak badaen duni ba uma ne’ebé señor Filomeno ho nia familia hela dezde 1980 too Timor ukun an ne’e, ha’u duni mak iha oin, bainhira nia aman hakiak entrega rai ba nia oan mane Filomeno, iha lokraik atu ba kalan loron 17-18 de Jullu 1980, uma ne’e medida 24X12, mas foin lalais mákina sobu rahun ona,” katak Manuel Soares Monteiro.
Manuel Soares Monteiro afirma, nia rasik mak haree ho matan kona-ba prosesu entrega rai Audian husi matebian Clementino ba nia oan mane Filomeno Ximenes, tan ne’e, nia prontu sai sasin bainhira Filomeno Ximenes lori hikas kazu ne’e ba tribunal.
Ligadu ho kestaun ne’e, redasaun lafaek news tenta halo konfirmasaun ho parte compra e venda (fan ho sosa) ho inisial JSN ho ABFL, maibé konfirmadu laiha Timor Leste.
Ekipa kobertura : Lafaek News
