Lafaek News—Produtor produtu lokál ai-manas Maliana ameasaduba rendimentu tanba ai-manas husi Indonézia ne’ebé tama hosi dalan illegal ho folin barratu kompara produtu rai-laran.
Lourdes Hermina hanesan nain ba ai-manas informa katak ai-manas tama husi fronteira ho presu baratu, ai-manas lokál ne’ebé bele fa’an US$3 to’o US$7 kada balde ki’ik, agora hasoru kompetisaun ho produtu ne’ebé bele fa’an ba US$1.
Produtora Lourdes Hermina ho nia familia moris depende ba agrikultura atu sustenta família no selu edukasaun ba oan sira, nia relata katak ai-manas ne’ebé sira produz iha to’os difisil atu fa’an tanba kompradores sira prefere sosa produtu ne’ebé mai husi fronteira ho preçu baratu.
“Ai-manas ami nian normalmente bele fa’an dolar tolu amerikanu ($3), maibé ai manas tama husi fronteira mai fa’an dolar ida, ami la hetan ema ilegal, maibé ami nia langganan sira dehan sira labele sosa ai-manas husi ami tanba husi Indonézia tama husi fronteira mai baratu no sira selu iha pos dolar ida de’it.” Lourdes afirma
Lourdes reafirma iha tinan hira liubá, ai-manas lokál bele fa’an ho presu US$5 to’o US$7 ba balde ki’ik. Maibé tinan kotuk presu tun, no produtor sira balun halo panen hotu, la iha merkadu ne’ebé diak.
Nia dehan iha tinan kotuk iha área hektare ida ho balun, sira bele hetan rendimentu US$500 de’it. Osan ne’e fahe fahe ba rua ho ninia primo.
Tinan ne’e problema bee iha sistema irigasaun Maliana 1 no kompetisaun ho produtu importadu, sira kuda ai-manas ho kuantidade ki’ik.
“Tinan ne’e ami kuda uituan tamba kanu irigasaun naksobu, bee menus ona. Entaun ami halo uituan para fahe bee mos ba kolega sira seluk.”Nia dehan
Lourdes husu autoridade lokál no seguransa atu halo kontrolu ba komérsiu ilegal iha fronteira, atu produtor lokál bele hetan merkadu no rendimentu diak.
Nia hateten, produtor sira seidauk hatene dalan atu halo proposta ba merkadu nasionál, tanba merkadu lokál rasik mós enfrenta kompetisaun ho produtu husi rai liur.
Iha fatin hanesan, Manuel Glero, mós dehan katak nia kuda ai-manas ho kuantidade ki’ik tanba problema irigasaun no preçu produtu ne’ebé tun.
Nia husu autoridade sira atu hare’e didiak entrada produtu husi rai liur, liuliu iha área fronteira.
“Ami hakarak husu ba nai-ulun sira, simu produtu husi rai liur mai mai ne’e selu taxa ba nasaun ka? Dehan ilegal ne’e entaun sira iha liña fronteira ne’e halo saida?”
Manuel dehan iha tinan rua liubá, bainhira preçu ai-manas diak, produtor sira iha motivasaun atu kuda tan. Maibé bainhira produtu husi fronteira tama baratu, produtu lokál lakon merkadu.
Produtor Ai-manas, Armindo de Jesus hatutan, Sira hhato’o preokupasaun importa ai manas ilegal ne’e ba autoridade lokan no ba seguransa, sira nia produtu folin vale iha semana ida deit.
“Ami nia preokupasaun ne’e halo deklarasaun hato’o ba autoridade lokál sira maibe sira la preokupa, dehan lori ba rasik entaun ami halo karta to’o Batu-gade mós seguransa sira hatan di’ak de’it mai semana ida nia laran ai manas folin, liu ida ne’e kontinua la folin fali “Armindo deklara.
Prezidente Autoridade Munisipál Bobonaro, Paulo Moniz Maia, admite katak komérsiu ilegal bele akontese iha Maliana, maibé autoridade munisipál la iha kompeténsia atu bandu produtu importadu tanba Timor-Leste adopta sistema merkadu livre.
“Ha’u konsidera negosiu ilegal iha Maliana iha, maibé ha’u labele bandu tamba ita nia nasaun demokrátiku ho sistema merkadu livre.” PAM Paulo afirma
Nia hateten katak produsaun lokál normalmente kuantidade ki’ik no presu aas, enkuantu produtu importadu barak no baratu.
Maibé, nia konsidera produtu lokál fresku no iha valor nutritivu kompara ho produtu importadu. Nia mos husu Governu Sentral atu konsidera mudansa polítika ka mekanizmu apropriadu atu proteje no ajuda produtor lokál sira.
“Ha’u husu ba Governu Sentral atu muda lei merkadu livre ne’e atu nune’e povu agrikultor sira nia produtu hetan rendimentu diak iha Timor-Leste.” PAM Bobonaro hakotu.
Jornalista: Gracia Soares


