Lafaek News—Kandidatu Prezidente Repúblika Francisco Maukura afirma Timor Leste sai nudar membru ofisial ba Asean iha vantajen boot hodi bele kore-an hosi izolasaun iha rejiaun ba internasional.
Vantajen ba Timor Leste, aumenta kooperasaun reijonál no internasionál, aumenta komérsiu no investimentu, asesu ba asisténsia téknika no dezenvolvimentu, hatuun barreira komérsiu no hametin ligasaun no nasaun seluk.
“Sai membro ASEAN nian vantazen mak nee kore ita nia isolazaun iha rejiaun, signifika Timor-Leste sei hametin nia cooperation no parseria regional iha area oin oin, ekonomia, sosio Cultural no defesa no siguransas Timor-Leste hanesan ne’ebe sei iha hela faze prosesu dezenvolvimentu sei faze inisial, sei falta iha area kapital humanu, infrastrutura bazika, ekonomia, defesa no siguransa,” Francisco Maukur aba Lafaek News, segunda (27/09/2026).
Eis diplomata ne’e reafirma, Timor-Leste sai membru ASEAN bele hamutuk hodi bele halo balanzu ho nasaun boot sira hotu iha mundo, liu liu hanesan Amérika. China, India , Rúsia no Europa sira, maibé Timor-Leste tenke fó prioridade ba investimentu edukasaun, saúde no agrikultura hodi aproveita oportunidade merkadu ASEAN nian.
“Ita tenki fokus uluk ba uma laran hodi nune bele kontribui no aproveita oportunidade sira iha ASEAN iha investmentu, siénsia no tekonolojia, oportunidade negósiu no traballu,” Maukura fo hanoin.
Maibé nia dehan, keta haluha katak vantajen ba Timor Leste, aumenta kooperasaun reijonál no internasionál, aumenta komérsiu no investimentu asesu ba asisténsia téknika no dezenvolvimentu, hatuun barreira komérsiu no hametin ligasaun ho nasaun seluk.
Iha mos desvantajen, desvantajen mak hanesan presaun kompetisaun ne’ebé aas, riska importasaun ne’ebé aas liu eksportasaun, dezenvolvimentu infrastrutura ne’ebé presiza oportunidade integrasaun ekonomia ne’ebé sei susar.
Tan ne’e, Timor Leste tenke aproveita kapaunidade hirak-ne’e atu sai nasaun ne’ebé forte iha ekonomia no dezenvolvimentu.
Iha sorin seluk Dosente Fakuldade Economia Universidade da PAZ (UNPAZ) Silvester Xavier Sufa, haktuir tinan ida dahuluk, saida mak TL hetan? Timor Leste tama duni iha loron 26 Outubro 2025 iha Kuala Lumpur, Iha 2026 ne’e, Timor Leste nia tinan dahuluk nudar membru pleno ba dala 11.
“ Bainhira ita haree bandeira RDTL hamutuk ho 10 seluk iha Sekretariadu ASEAN iha Jakarta, orgullu boot. Maibe orgullu laos sufisiente – tenke iha vantajen real, bandeira iha Jakarta ne’e hanesan pasaporte, la’os billete aviaun, pasaporte fo direitu tama, maibé atu semo, ita rasik tenke sosa billete ho servisu maka’as, edukasaun, no unidade nasional, se ita prepara, merkadu 680 milloens ne’e mak oportunidade boot liu iha istória Timor, se ita la prepara, merkadu ne’e mak ameasa boot liu ba ita nia soberania ekonómika,” Silvestre Xavier Sufa ba Lafaek News iha kuarta (29/09/2026).
Dosente Fakuldade Ekonomia UNPAZ ne’e fo hanoin, Timor Leste presiza investe iha setor sira ne’ebé iha potensial boot atu kompete iha merkadu ASEAN.
Setor hirak ne’ebé importante tebes atu dezenvolve hahú agora mak hanesan agrikultura, Timor Leste iha potencial boot iha agrikultura, liu-liu iha produsaun kafé, peskas, no ai-han seluk, maibé, setor ne’e sei presiza investimentu boot iha infraestrutura, teknolojia, no apoiu ba produtor sira lokál.
Setor Turismu, Timor Leste iha potencial turismu ne’ebé boot, liu-liu iha área ekoturismu, investimentu iha infraestrutura hotélaria no turzmu.
Setor importante ida mak peskas, setor ne’ebé iha potencial boot, liu-liu iha exportasaun peskadu. maibé presiza investimentu iha infraestrutura, teknolojia, no treinu ba peskador sira, inklui energia Timor Leste iha potensial boot iha setor energia liu-liu iha dezenvolvimentu Greater Sunrise energy fields no Tasi Mane project, ikus liu mak investimentu iha infraestrutura, hanesan portu Tibar, sei loke oportunidade atu kompete iha merkadu ASEAN.
Iha fatin seluk, agrikultór kafé munisípiu Ermera, Paulo Soares hateten, nia parte sente kontente tanba Timor Leste, ofisialmente nudar membru Asean hosi nasaun 10, maibé povu agrikultor sira hanesan kafé Ermera seidauk preparadu atu importa, tanba kualidade kafé ladun di’ak inklui kuantidade ladun responde.
“Governu presiza investe osan ba setór agrikultura liu-liu kafé ho objetivu hasa’e kualidade kafé liu hosi kuda kafé foun fali nune’e kafe bele fuan ho kualidade inklui bele hasa’e kuantidade kafé, ho razaun internasionalmente espasu luan ba Timor Leste, maibé ita seidauk preparadu di’ak, hahú agora governu tenke halo investimentu maka’as, infraestrutura baze tenke maka’as,” komunidade agrikultór Paulo Soares ba Lafaek News iha postu Letefoho suku Dukurai, 06/09/2026.
Povu agrikultór kafé Ermera ne’e husu governu atu hadia uluk estrada rural ne’ebé ligasaun ba agrikultura, turizmu ekolojia, turzmu istóriku, turizmu relojiozu no turizmu natural, no parte agrikultura nian mak natar, kafé, maek, sabraka no seluk.
“Ha’u hanoin governu importante hadia estrada hirak ne’ebé liga ba area potensial ba kafé, turizmu, hortikultura, produtu barak iha area rural más problema transporte laiha, estrada la di’ak,” nia dehan
Reportajen Lafaek News



