Lafaek News—Grupu Produtivu Natnopo ho grupu Moris Foun kontinua soru tais no produz lakutobe hodi lori ba faan iha merkadu atu bele hetan osan sustenta nesesidade uma laran.
Grupu Natnopo ho Moris Foun kompostu husi membru hamutuk 12 maioria feto, loron-loron sira konsentra iha produsaun hanesan soru tais no halo lakutobe hodi lori produtu hirak ba merkadu atu bele faan.
“Ami nia grupu kompostu husi feto nain 12, ami nia atividade maka soru tais no produs Lakutobe, husi atividade ne’e ami bele sosa bibi ho karau faan fila-fali hodi sustenta ba oan nia eskola inklui halo uma, ami nia atividade mak halo Lakutobe ne’e ho soru tais, ami ba fa’an iha merkadu Numbei no merkadu Tono inklui pameran sira hanesan ne’e.” Hateten Maria Tasai ba Jornalista sira iha Palaban Pante Makasar Oe-Cusse,tersa, 23/09/2025.
Maria Tasia nudar jestora Grupu produtivu Soru Tais no Lakutobe haktuir, durante tinan sanulu resin ona sira produz Lakutobe ne’e sira uza deit sira nia fiziku no material manual hodi halo produsaun tanba laiha mákina modernu no la hetan apoiu mákina modernu hosi governu.
“Osan ne’e ami grupu halo diskusaun hamutuk mak tabungan osan no kada tinan iha tangal 6 fulan marsu ne’ebé grupo ne’e deside mak fahe osan tambungan kada ema ida bele hetan rendimentu $ 600 ate $700, ami tambungan ne’e haree bazeia ba lista, durante ami hasoru dezafiu mak bainhira ami fa’an produtu lokal ne’e, ema la sosa ami fila mai haree kuandu at ona fo han fahi de’it, grupu Natnopo harii iha tinan 2010 mai ho identiku atividade halo produsaun hahan Lakutobe, kompostu husi feto nain 12 servisu ho fiziku la uza makina ruma hodi ajuda ami,” Maria Tasai haktuir.
Tuir jestora grupu soru tais ne’e katak, produtu ne’ebé sira produz hakarak ba fan iha nasaun seluk, maibé difikuldade ne’ebé boot ba sira tanba governu la tau matan ba sira.
“To’o agora la hetan apoiu ruma husi parte governu hodi ajuda sira moderniza sira nia atividade ne’e ho lalais no aumenta produsaun Lakutobe, Ami hakarak fa’an ami nia produtu Lakutobe ba iha Munisipiu seluk, maibé governu la tau matan ba ami labele fa’an iha merkadu seluk ami nafatin fa’an iha ami nia rai Oe-Cusse, Lakutobe kompostu husi nuu, ai-farina, masin-midar prosesu hahu koir halo huut ai-farina ho nuu hafoin kahur masin midar mak kukus, maibé nia labele liu loron rua tanba nuu bele his nune’e dader halo Lakutobe lorokraik tenke han hotu,” nia esklarese.
Iha fatin hanesan trabailadora grupu produtivu, Marta Lafu hateten durante ne’e sira la hetan apoiu ruma husi governu, maibé nesesidade moris loro-loron depende ba produtu hirak ne’e, nesesidade obriga tenke uza forsa rasik hodi halo produsaun, se bainhira laiha produsaun bele iha impaktu ba sira nia moris loro-loron.
“Grupu Moris Foun ne’e lokaliza iha suku Baki Naik Meko existi iha 2006, atividade maka hanesan suru tais halo no Homan, ami suru tais hotu Tia ami lori ba fan iha Tono ho Numbei ami nia grupu ne’e kompostu husi Ema hamotuk 15 feto 4 no mane 11, durante ami Nia atividade ne’e maka suru tais no durante ami tau osan hamotuk maibe la hetan apoiu husi guvernu ami entaun osan ne’ebe maka tau hamotuk ne’e ami fahe fali osan deit ”
Grupu Moris Foun ne’e harii iha tinan 2006, too agora seidauk iha fatin ba faan sasan no la hetan apoiu ruma husi parte governu.
“Ami kria rasik ami nia grupu ho naran moris foun, maibe Fatin maka laiha atu hodi fan ami nia sasan sira ne’e tanba ne’e ami hakarak husu ba guvernu atu fo apoiu mai ami hodi ami hadia fatin hodi nune’e ami be’ele fan ami nia sasan sira ne’e tamba durante ne’e fatin fan sasan ba ami laiha entaun ami Hein deit ema pesan maka ami lori ba ema nia fatin deit, tais feto paket ida hetan osan $50 dollar no tais mane paket Ida hetan osan $180 dollar,” nia hakotu.
Entretantu, media tour ne’e realiza tanba hetan apoiu hosi OXFAM Timor Leste no organiza hosi Assosiasaun Jornalista Timor Leste (AJTL), organiza jornalista sira tuun direta ba baze hodi identifika difikuldade ne’ebe povu hasoru hodi sai hanesan relatoriu ba governu hodi tau atnesaun iha orsamentu jeral estadu kada tinan.
Jornalista Trifonio Martins de Araújo.
