Lafaek News–Kuandu prokuradór jerál Mark Dreyfus kansela akuzasaun ne’ebé la’o tempu naruk ba Canberra nia advogadu, Bernard Collaery, ema krítiku hotu gava nia husi Canberra nia kultura seguransa nasionál. Hafoin fulan lima, gava ida ne’e sai fali nakonu ho dúvidas: asaun legál ne’ebé muda husi Dreyfus ne’ebé bele blokeia esforsu sira hodi hatan ba pergunta ne’ebé eziste hela kona-ba kazu ho durasaun ne’ebé kleur.https://insidestory.org.au/timor-gaps/

Collaery, eis prokuradór jerál ida, ne’ebé mak hetan akuzasaun tanba viola ona lei relasiona ba sekreta nian bainhira nia revela ka fó sai katak Austrália nia Servisu Intelijénsia Sekreta tau ona ekipamentu intelijén nian iha Timor-Leste nia gabinete iha tinan 2004. Iha tempu ne’ebá, Austrália hala’o hela negosiasaun kona-ba fronteira marítima ne’ebé kobre kona-ba Timor nia kampo gas naturál iha Tasi Timor. Akuzasaun ne’e mós aneksa ba Collaery nia kliente ida, eis ofisiál intelijén ida ASIS ne’ebé koñesidu ho naran Witness K.

Bainhira kazu ne’e ikus mai tama iha tribunal, juis David Mossop aseita governu koligasaun nia argumenta katak evidénsia barak presiza subar husi públiku ka taka ba públiku, no evidénsia balu ne’e husi Collaery rasik, hodi proteje seguransa nasionál. Maibé iha bankada ema datoluk husi ACT nia Tribunal Rekursu, inklui prezidente tribunál teritóriu, anula Mossop nia desizaun.

Antes tribunal bele públika ninia razaun, Dreyfus nia predesesor (ema antes Dreyfus), Michaela Cash dirije governu ninia ofisiál sínior legál sira hodi husi atu anula tiha desizaun refere husi Tribunal Supremu, hodi adia tiha desizaun ba tempu balu. Se lae, Cash nia advogadu argumenta katak, “informasaun ne’ebé atu prejudika seguransa nasionál”  sei fó sai ba públiku. Justisa aberta mak “interese ne’ebé ita sei la pergunta tan (interese ne’ebé importante liu),” sira dehan, maibé konsiderasaun seguransa nasionál mak tenke hetan ‘konsiderasaun ne’ebé boot liu hotu.”

Prezidente Tribunal Susan Kiefel ho nia kolega sira iha Tribunal Supremu dúvida ho argumenta ida ne’e. Juiz James Edelman husu prokuradór-jerál Stephen Donaghue se erru ne’ebé ACT nia prezidente justisa ne’e halo puru tanba nia “la foti desizaun turi saida mak O hus.” Fornese opsaun entre kansela aplikasaun ka husik hela de’it iha ne’ebá, Donaghue hili opsaun ikus ne’e.

Dreyfus nia hapara akuzasaun hamosu status Tribunal Rekursu ACT nia desizaun ne’e ho laiha solusaun. Maibé estrañu mak, hafoin ne’e nia husu ba tribunal atu konsidera hikas-fali tribunal nia desizaun hodi permite publika evidénsia ne’ebé mak durante ne’e diskuti hela. ACT nia Presidente Tribunal foun, Lucy McCallum, rona aplikasaun ne’e iha fulan Setembru, no agora hein hela nia desizaun.

Kieran Pender, husi SEntru Jurídiku Direitus Umanus ne’ebé mak akompaña Collaery nia kazu, dehan katak ‘ida ne’e úniku, la hanesan babain,” ba governu hodi tenta ‘rekopera’ fali Tribunal Rekursu nia julgamentu. “Haree ba pergunta redasaun ne’ebé mak uluk Tribunal rekursu determina tiha ona, no governu dada-aan ona husi Tribunal Superior, tenta ba dala ida tan (ba daruak) hodi ba Tribunal rekursu ne’e estra-ordináriu.”

En kontrariu, Pender dehan, “prokuradór jerál loloos ne’e kontinua ho dalan kansela prosesu ne’ebé pendent ne’ebé mak estraordináriu ba ema ne’ebé fó sai segredu David McBride no Richard Boyle no reforma Austrália nia lei kona-ba fó sai segredu (whistleblowing) ne’ebé fraku. Tenke proteje ema hirak ne’ebé fó sai segredu, la’ós prosesa fali sira iha julgamentu sekretu.”

Collaery fiar katak Albanese nia governu “hetan falun ka embuska” husi sírkulu konseleiru seguransa ne’ebé hanesan, tantu iha serbisu públiku nia laran ka liur, ne’ebé mak dezeña no orchestra – diriji ona movimentu kontra Witness K no nia aan rasik. Maibé nia bele haree katak dalaruma Dreyfus bele simu konsellu ka nasehat kontra publikasaun husi ASIS nia diretór jerál Paulo Symon, jenerál forsa ida ne’ebé mak reforma ona no eis xefe intelijénsia defeza.

“Bainhira O iha eis-forsa ida, mezmu laiha esperiénsia konkreta ba asuntu komérsiu nian, bainhira O iha ema mane ida ne’ebé mak di’ak no onradu, nia mak nune’e duni, fó akonsellu ba O katak públika Collaery nia kazu sei prejudika seguransa nasionál, O sei simu liafuan akonsellu ne’e,” Collaery dehan mai ha’u. “Maibé ida ne’e lixu. Ne’e militár nia estilu.”

Ses husi tribunal nia desizaun ne’e rasik, iha figura influensiál barak mak hirus katak responsabildiade ba korrente eventu hirak ne’ebé akontese dezde tinan 2004 ne’e permanense laiha solusaun.

Entre sira ne’e mak Prezidente Komisaun Jurista Internasionál iha Australia, John Dowd, Juiz Tribunal Supremu NSW ne’ebé reforma ona no eis líder estadu Liberala. Iha karta ida ba Primeiru Ministru Anthony Albanese iha loron 17 Outubru, nia hato’o pedidu husi komisaun (royal) real ida atu haree karik kazu operasaun tau ekipamentu intelijén nian ne’ebé ASIS halo ne’e kontra Austrália nia lei ka lae, se servisu sekretu ne’ebé mak hatuun hodi tau ekipamentu ne’e ba interese komérsiu privadu ka lae, se deklarasaun kona-ba seguransa nasionál ba sekretu ne’e válidu ka lae, no se Collaery no Witness K ne’e tenke hetan kompesasaun ka lae.

La hakfodak, Collaery mós hakarak komisaun real (royal) ida. Ida ne’e sei la foka de’it ba ASIS nia operasaun no nia propriedade, nia dehan, maibé mós asuntu ba “traisaun totál,” nia dehan katak nia la livre atu halo diskusaun. Nia antes akuzadu, Collaery tenke iha autorizasaun seguransa hodi hala’o asuntu no kestaun legál ne’ebé sensitive sira ne’ebé involve ajénsia no personnel – no razaun ida ne’e mak hamosu Witness K hodi refere ba nia relasiona ho ninia dúvida kona-ba lidera oprasaun iha Dili.  

Collaery hakarak hetan rezultadu ne’ebé justu liu ba Testemuna K, ne’ebé hetan suspensaun ba pena fulan tolu iha fulan Junu tinan kotuk tanba konspirasaun atu fó sai informasaun klasifikadu. Nia kontráriu ho tratamentu ne’ebé nia no K simu ho tratamentu ki’ik-glove husi ASIO seniór sira no ofisiál Canberra sira seluk ne’ebé hetan ona espozisaun hanesan kompromisu husi KGB bainhira xefe arkivista husi ajénsia intelijénsia Sovietiku, Vasili Mitrokhin, entrega arkivu segredu barak depoisde nia hetan defesa ba Bretana liuhusi Estonia iha 1992.

Collaery hatete: ” Ami nunka kompromete seguransa nasionál ida, maibé sira ne’ebé halo no hetan espozisaun hafoin Vasili Mitrokhin lori sasán ba Estonia, husi de’it sira mesak nune’e. La hapara sira la ho onra. No mantein sira hodi rai nafatin sira-nia medalla, sira-nia dekorasaun no buat seluk hotu.”

Liutan nee, Collaery hatutan tan: “K nunka sai hanesan whistleblower, maski média sempre bolu nia nune’e. Se karik mak nia nune’e, nia mak lidera ba akuzasaun nu’udar ema. No tanba razaun diak, no nia la mesak deit. Razaun ne’ebé sira lori ba ami mak para L, M, N, O, P, Q [husi públiku ba públiku]. Entaun istória ne’e la fó sai.”

Apartir husi ne’e, komisaun husi royal nian tenke aprezenta rekursu ba governu foun. Ida ne’e bele hatudu transaksaun doubru ba negosiasaun Timor-Leste ba lideransa koligasaun sira iha tempu halo monta sasán intelijénsia nian ne’e (penyadapan), liuliu ba Primeiru Ministru John Howard no ministru negósiu no estranjeiru Alexander Downer, no bele mós membru governu gabinete komisaun seguransa nasionál sira seluk (ne’ebé mak sei inklui tezoreiru Peter Costello, Prokuradór Jerál Philip Ruddock, Ministru Defeza Robert Hill no Ministra Imigrasaun Amanda Vanstone).

Maibe ideia ne’e parese la’ós atu kaer Albanese – karik karta ICJ nian to’o ba nia. Tanba ninia departamentu hala’o kna’ar nu’udar asistente primeiru sekretáriu seguransa nasionál nian, Philip Kimpton, hakerek ba Dowd, “Ami la hatene katak governu hakarak atu kontinua hala’o asaun hanesan ne’e iha momentu nee.”

Figura husi partidu Trabalista ne’ebé iha koñesimentu kona-ba polítika esterna esplika ona tanba saida mak governu tenke kuidadu bainhira hala’o investigasaun ba iha insidente ba aktu espiaun iha tinan 2004. “Karik ida ne’e kontinua?” figura ne’e husu, ho klaru hatene tuir katak atividade halibur informasaun ba intelijén nian ne’e bele hanesan akontese iha Rudd-Gillard nia governu nia ukun.

Canberra nia fiksaun kona-ba asegura depózitu gás boot iha rai okos ne’ebé agora koñesidu nu’udar Greater Sunrise fila fali ba ninia deskobre dahuluk iha tinan 1960 nia rohan. Uza Diplomasia, argumentu legál no espiaun hodi negosia fronteira tasi nian ho Indonezia, Portugal, Indonezia no Timor-Leste, ho objetivu atu lori gas barak liu ba zona ekonómika Australia nian. Governu koligasaun no traballista nian mak dudu ida ne’e iha dekada ida resin.

Testemuna K nia revelasaun hahú mosu iha Traballista nia okos, ne’ebé kontinua defende fronteira ne’ebé Downer negosia ona (ho tulun husi operasaun ASIS) entre 2004 no 2006. Foin iha tinan 2018 Timor-Leste, anula Downer nia akordu iha tinan 2006 kona-ba fronteira tanba momentu la negósia ho fé ne’ebé di’ak, konvinse tribunal arbitrajen ida iha Denhag hodi legaliza (mengesahkan) tratadu foun ne’ebé muda fronteira ba iha Timor-Leste nia tasi-klaran no fó reseita porsentu 80 – 90 husi Greater Sunrise ba Timor-Leste.

Se komisaun Real/ Royal la iha horizonte refere, Albanese no Dreyfus dalaruma loke ona dalan foun hodi halo investigasaun liuhosi kria Komisaun Anti-Korrupsaun Nasionál foun. Susan Connelly, madre Josephite ida ne’ebé mak luta maka’as ba frointeira liña média no ho forsa apoia  Collaery no Testemuna K, mak nu’udar ema ne’ebé fó sinál referénsia ida ba NACC.

Ida ne’e sei tau target ba Downer nia kotuk laran, ne’ebé mak hafoin ne’e simu konsultasaun ida husi líder konsorsiu Greter Sunrise, Woodside Petroleum no matebian Ashton Calvert, ne’ebé mak nu’udar Ministru Asuntu Esterna superviziona ASIS iha momentu halo aktu espiaun refere no iha ninia tempu reformadu sai fali Woodside nia diretór. Maibé NACC nia lejislasaun iha Klausula eksesaun ida ne’ebe permite prokurador jeral hodi deklara investigasaun ida hodi kontra interese nasionál.

Ministru Asuntu Esterna ka Relasaun Esterior Penny Wong, parese iha esperansa katak foka de’it ba aseptu prátika nian sei dezvie atensaun ba ida ne’e husi pasadu ne’ebé nakonu ho hahalok ladi’ak. Iha fulan Outubru nia (Wong) nomeia eis Traballista nia Premier husi Victoria Steve Bracks hodi halo negósiu ba akordu kona-ba dezenvolve Greater Sunrise. Bracks nia advokasia pós polítika ne’ebé boot ba Timor-Leste inklui serbisu ba fronteira marítima refere.

Halo kampu gás ne’e tama ba produsaun sai ona asuntu urjente ida ba governu iha Dili, ne’ebé fahe ona ba nia Fundu Petroliferu – nia fundu riku-soin soberanu ne’ebé mai husi reseita mina-rai no gás – ho taxa ne’ebé la sustentavel. Rendimentu ikus husi kampu mina-rai ne’ebé eziste sei suli ba fundu iha tinan ida-ne’e nia rohan.

Se taxa levantamentu ne’ebé daudaun ne’e mantein, fundu ne’e sei tun ba zero iha dekade oin mai. Too tinan 2034, tuir Ministeriu Finansas Timor-Leste hasoru ” klif fiskál” ida-ne’ebé sei presiza “ko’a ba gastu hotu ho radikál.” Uza lian ne’ebé hanesan, Banku Mundial refere ona ba ” klif makro-fiskal ida-ne’ebé labele ses iha dekade oin mai.”

 “Timor-Leste mak estadu petróleu ida-ne’ebé laiha mina barak,” hateten organizasaun ativista ne’ebé ho nia baze ba Dili Lao Hamutuk iha sira relatóriu foin lalais nee. Governu nia polítika ” kontinua bazeia ba fiar ne’ebé delek katak, tanba osan mina-rai nian lori ona nasaun ne’e to’o ohin loron, nasaun ne’e sei kontinua halo ida-ne’e ba nafatin.”

Polítika na’in sira iha Dili tuir eis Primeiru Ministru Xanana Gusmao hodi dudu Greater Sunrise atu liga ho pipeline tuir Gusmao nia eskema. Previzaun katak kustu ba biliaun US$15-20, kompleksu ida-ne’e iha kosta súl illa ne’e nian sei inklui refinaria mina-rai, planta LNG, gás offshore no pipeline mina-rai iha tasi laran, no baze fornesimentu ba projetu petróleu offshore, hamutuk ho infraestrutura transporte no sidade foun sira.

Woodside Petroleu no peritu barak iha indústria petróleu dehan proposta ba kadoras ne’e risku liu. Nia sei presiza atravesa Timor ne’ebé kle’an metru 3,000 entre kampu gás no tasi-ibun. Analista sira seluk dehan katak husi Tasi Mane nia proponente sira ezazera kona-ba eskema ida ne’e nia rendimentu no benefísiu ba empregu. Investimentu iha produsaun kafé bele kria empregu dala neen barak liu no kresimentu PIB dala neen barak liu kada dolar hanesan ho investimentu iha Tasi Mane, sita husi estudu ida foin lalais nee.

Alternativa sira ba kadoras greater sunrise nian mak planta LNG, ka ligasaun ba kadoras ne’ebé eziste ona iha Timor-Leste hodi transporta gas ba Darwin hodi prosesa. Timor-Leste sei hetan reseitas barak maibé presiza aumenta kapitál uitoan liu no atu evita husi risku fallansu ba kadoras. Dalaruma nota katak Australia la hetan nia parte ne’ebé mak ladún ba benefísiu, apesar husi ninia traisaun refere.

Iha fulan Setembru Prezidente foun Jose Ramos-Horta koko atu halo presaun ba Canberra hodi halo Woodside nia objetivu sira sai aat liu hodi ameasa atu lori ba Xina hodi foti projetu nee. Maske relata katak banku Xina sira halo ona projetu ne’e sai la-fasil, maibé sira dehan katak kompañia mina estadu Xina ida sei mantein eskritóriu permanente iha Timor-Leste nia kompañia mina estadu ki’ik TimorGAP nia eskritóriu. Xina nia lider, Xi Jinping, sempre la tau fatór ekonomia liu fali fatór polítiku-strategiku sira-nia oin.

TimorGAP, iha tempu hanesan, fó sai ona pasajen selesionadu husi ERCE nu’udar firma konsulteor ba industria mina husi British katak kustu ezekusaun opsaun prosesu Tasi Mane no Darwin nian maioria hanesan. TimorGAP nafatin lakohi fó sai ERCE nia relatóriu tomak ho pájina 130, dehan Lao Hamutuk, maske Ramos-Horta dehan, ho nia vizita ba Canberra, katak ida-ne’e (vizita ne’e) sei ajuda.

Adelaide nia konsultante Energy Quest hatete katak sei produtivu liu ba parte hotu atu ko’alia duke ko’alia kona-ba tectoniku plataforma. Plate Indo-Australianu muda ba norte ho sentímetru hitu kada tinan, ne’ebé signifika sei muda metru 1.5 durante projetu nia moris. “Harii kadoras [ba Timor-Leste] ne’ebé sei fó rezultadu ba forsa tomak husi movimentu ida-ne’ebé lalais liu iha mundu, ida ne’e katak ideia ida ne’e loloos sei la akontese,” hateten Energy Quest.

Maibe nasaun ne’e nia luta independénsia ne’ebé hala’o ho susesu husik hela legasaun kompleksu ida. “Iha tinan 1999, Timor-Leste duni sai okupante Indonezia sira no hatudu ba espesialista sira iha mundu tomak ne’ebé defende hatete katak ida-ne’e sei nunka akontese,” hakerek Charles Scheiner husi Lao Hamutuk iha relatóriu foin lalais nee. “Iha tinan 2018, sira halo liu fali konsellor espesiál sira nia konsellu (nasehat) hodi obriga Australia hodi konkorda ho fronteira maritima ne’ebé justu.”

Nuudar Rezultadu ida ba ida ne’e mak, dehan Scheiner, “lider Timoroan balun, liuliu veteranu sira husi luta ba independénsia, agora fiar katak sira bele atinji buat saida de’it, la haree realidade fíziku ka ekonomia.” Ida-nee katak Steve Bracks hakotu tiha ona ninia servisu se nia buka atu kaer buat ne’ebé ema balu bolu nu’udar fiar “mystiku” iha kadoras – liuliu se karik Xanana Gusmao, proponente kadoras nian, sei fila fali nu’udar Primeiru-Ministru hafoin eleisaun iha Maiu oin mai.

Maibe Bracks karik mosu sai fali hanesan ema ne’ebé hodi haruka ba Canberra duke haruka ba Dili, hodi halo governu Australia fiar katak Woodside Petroleum sei hasai husi nia pozisaun lideransa iha konsorsiu Greater Sunrise, liu-liu liu husi sosa-kotu ida, no husik Timor-Leste foti prosesu no risku sira. Woodside hakerek ona valór 33 pursentu ne’ebé nia valór la tun ba buat ida no iha projetu barak seluk ne’ebé sei kontinua okupadu. Kontinua hala’o Woodside nia kazu halo Australia haree hanesan egoista no kolonialista, haktuir saida mak kritiku dehan.

Bracks nia abilidade atu hamaus ne’e sei iha forsa liután bainhria Canberra hatudu sira nia sentimentu ne’ebé sala ka kulpadu ba kazu espiaun nian no negosiasaun ne’ebé la ho inisiativa di’ak – liuhosi dalan kaer-metin ba komisaun real/ royal nian ka revizaun seluk, husi husu deskulpa, no liuhusi tama ba iha Tribunal Justisa Internasional nian jurisdisaun kona-ba fronteira tasi nian, ne’ebé Downer hasai tiha ona Australia iha 2002.

Periodu tempu agora dadaun ne’e dook husi satisfásia, dehan Bernard Collaery. ” Buat hotu ne’ebé ami halo mak husik Australia nia problema morál ne’ebé boot iha kondisaun ambiguidade (insert) nia laran.”