Lafaek News–Iha dadeer ne’ebá, tuku 09:30, malirin seidauk husik isin. Abuabu sei falun metin uma neebe ami hela ba. Iha metagou.
Atu ba hasoru inan faluk, Luzida dos Santos neebe uluk milisia sira oho nia laen iha bandeira merah putih nia hun tanba deskobre kampanha referendu pro-independensia iha tinan 1999.
Husi dook, hau haree ferik fuuk naruk too knotak, tuur iha kadeira ai hodi simu ami.
“Mai liu oan sira” ferik isin morena nee simu ami hodi hatudu fatin.
Ami tuur iha uma fatuk ida, uma nia parede hada deit fatuk, kahur simenti ho rai mean maibe kalen iha leten ferrujen hotu ona.
Iha uma boot nee nia laran, iha kuartu lima, kuartu 4 uza hodi toba no sala han 1.
Iha kuartu laran, kama hamriik hela, maibe la iha biti no sumasu. Afinal, oan sira ba servisu iha Liquiçá vila.
Uma nee nia laran, hela deit inan faluk ho nia alin feto, inklui alin feto nia oan defisiente ( koalia lahatene no ain sama rai la metin), sira mak hamahan an iha uma neeba.
Ami nia viazen husi Metagou ba Aldeia Metiluli kuaze kilometru 6, ami lao deit.
Hafoin too iha ina faluk nee nia uma. Ami tuur hodi dada iis, balun buti ain kabun tanba moras, no balun seluk tuur sadere an ba parede hodi haloot iis iha kabun.
Hafoin kosar maran, ami dadalia ho inan faluk konaba milisia indonezia, grupu besi merah putih oho nia laen iha bandeira hun.
“Grupu besi merah putih tama uma hodi baku hau nia laen”
Nia la iha kbiit hodi satan netik grupu besi merah Putih neebe hadau nia laen husi nia liman.
Luzinda dos Santos koko kaer metin laen nia liman, maibe grupu Besi Merah Putih mai ho dima no kilat. Nia husik laen nia liman. Nia laen ba la fila tan.
Loron neeba, loron haat fulan setembru, tinan 1999. Hafoin publikasaun rejultadu referendu. Katak Timoroan hakarak ukun rasik an. Kore an husi Indonezia.
Iha tuku 2 loraik, Luzinda nia laen Jacinto, tuur hela iha meza ulun hodi han batar daan. la kleur nia rona lia fuan, “kaer nia….nia mata-mata, kaer nia ba oho” grupu besih merah putih sira hakilar.
Luzinda dos Santos, hare husi uma kotuk, grupu milisia sira kesi merah putih iha nia ulun, kaer surik kroat no kilat iha liman.
Grupu nee tama ba uma laran hodi kaer Jacinto neebe han hela batar daan.
“Besi merah putih sira mai kaer hau nia laen. Sira baku tuku no tebe. Faii kilat tutun ba nia ulun, nia ulun kulit sai, ran sulin hanesan bee” dehan Luzinda dos Santos, hodi hatudu kadeira-ai neebe uluk nia laen tuur han batar daan.
Nia hateke tuir nia laen neebe haris ona ho ran. Nia lao tuir ba, maibe grupu milisia la fo fatin.
“Milisia sira dehan ‘O nia laen, ohin kalan la toba ona ho O, ami ba oho agora!’. Sira kesi hau nia laen nia liman hodi dadan hanesan bibi. Maske ran ona, maibe tula batria boot iha nia kabas hodi lao” nia konta ho tanis.
Maske nia laen hetan baku no tuku, maibe nia laen para minutu balun, hateke ba nia fen hodi dehan, kuiddu oan sira.
“Haree oan sira, hau ba ona” faluk hasara laen nia lia fuan ho matan been.
Hafoin rona laen nia lia fuan ikus, feto faluk nee dehan, ni fila ba uma laran hodi hare batar restu iha meja leten.
Nia foti bikan hodi taka hahan restu neebe ohin nia laen han maibe la konsege han hotu. Nia hanoin, nia laen sei fila ba han batar restu, maibe hein ba hein, hateke tutuir dalan, maibe, laen la fila ba ona.
“Hau hateke hau nia katuas oan, ran sulin makas. Hau fila ba uma laran hodi hakuak hau nia oan sira hodi tanis. Hau ho oan sira hein, maibe too loraik, hau nia laen la fila ona” nia konta.
Nia lao tuir laen ba milisia nia pos (agora sede suku Metagou). Bainhira too iha Pos, nia la konsegue koalia lia fuan ba nia laen tanba laen mate ona. Latan iha bandeira hun.
Feto faluk ho nia oan sira haree deit aman nia mate isin neebe latan iha bandeira hun.
“Ami too ba, nia mate ona. Ami tanis de’it ona” inan ba oan nain 4 nee, haktuir ho lian be neineik, hatudu nia tristeza.
Feto faluk ho oan kiak ne’e lakon ona mane ne’ebé hanesan nia wee-matan moris. Sira nia esperansa ba moris mihis, tan lakon ona aman.
Maibe, feto faluk ne’e, hakbit an hodi luta mesak ba oan sira nia futuru.
Maske laen la iha sorin ona, Luzinda dos Santos, esforsu hodi halo toos no faan sasan hodi fo han no hemu ba oan sira.
Luta mesak nee todan. Dalaruma nia tanis tuituir dalan. Maibe nia nafatin hamulak ba laen nia klamar hodi haraik forsa.
“Tulun hau ba. O lao husik hela oan nain 4 iha ne’e, hau mesak haree sira. O iha Maromak nia kadunan, keta taka matan mai ami, tulun nafatin ami” dehan nia ho taka liman.
Faluk ne’e, tutur aifarina no hudi, sai husi nia Knua Aldeia Metiluli, suku Metagou Liquiça, ba faan iha Merkadu Liquiça Vila, kuaze kilometru 5.
Maske nia feto, maibe luta mesak hodi buka hahan ba oan sira husi kiik too boot, husi eskola primaria too balun universidade.
Ohin loron, oan feto 1 sai ona enfermeira, servisu iha Liquiça Vila, 1 servisu iha ONG, 1 sai membru FFDTL no 1 seluk mak hela iha uma hodi hein nia inan faluk.
Uma tuan, hada ho fatuk no rai mean neebe uluk nia laen husik hela ba sira. Kuartu 4 no fatin han 1. Oras nee faluk ho nia alin mesak mak hela.
Bainhira tama ba uma laran, la presiza husik xinelus husi ain, tanba uma laran la simenti.
Kama tuan iha kuartu laran, la iha kulsaun. Iha deit mak hadak. Odan matan kuartu la iha.
Inan faluk nee la rai odi ba sira neebe uluk hakotu laen nia moris tanba nia konsiente (sadar) katak funu nia hahalok.
Nia hatete ba oan sira no jovem sira, labele rai odi ba malu. Perdua sira be uluk hakanek no hakotu vida.
“Hau fo hatene ba oan sira, estuda didiak hodi foti rai Timor. O nia aman mate ona tanba funu, lalika rai odi ba ema sira neebe uluk halakon aman nia vida” nia husu.
