Loron 21/04/2022.

Hosi: Domingos Maia.

“Klibur partidáriu nebé manan iha El Prez 19/04/2022, mak soi Maromak nia lian?”

Ha’u dehan espresaun litánika jekulatória ida ne’e mai housi pensamentu deskriminativu sosio- relijiozu ida, nebé signifika klibur partidáriu ida lakon iha El Prez ne’e, la soi Maromak nia lian? 

Ne’e pensamentu erroneu ida, aliás, julgadór iha kontestu sosio kulturál relijiozu ida nebé deskriminativu; no karik klibur ida ne’e mak sei sai julgadu fali iha Maromak futar oin santu? Bele mós!

Iha Bíblia klaru kedas: bainhira Na’i-Lulik Boot no ema Farizeu hipókrita sira kaer-toman feto-adúltera ida, lori ba koko Jesus, se bele julga feto adúltera ne’e tuir Lei Mosáica, tenke tuda-mate nia ka lae? Maibé Jesus, ho kálma de’it, hakruk, marka-rai nu’udar sinál hodi julga sira-nia konxiénsia rasik, dehan: “See mak iha imi leet la iha  salan, tuda uluk fatuk ba feto ne’e!” 

Ikusmai, sira senti moe, idak-idak hasees-an tiha nonok, hahú housi katuas lia-na’in sira.

Atu hateten katak situasaun ida ne’e hanesan mós ho ita nia situasaun-atuál, oras nebé, sai munáfiku hotu. Hakarak sukit-sai tiha duut-lahan iha ema-seluk nia matan; maibé, la haree katak ai-kabelak nebé taka -metin hela sira-nia matan la haree (Mat 7: 3-5; Luk 6: 41).

Tuir observasaun pesoál, fatór hirak nebé mak determina grupu polítiku apoiante Kad. El Prez no.2 (rua), Dr. Lu Olo nian lakon iha El Prez foin daudaun, balun maka:

1. Ambiente nebé deskonsolidadu no naksobu tiha iha uma-laran Fretilin nian, lider sira taka- matan tiha. Oinsá mak atu bele halibur forsa-boot ba hasouru nia adversáriu polítiku ida nebé haree pontensiál, se lakon tiha ona forsa-unidade? Ou karik “anggap diri enteng” de’it?
2. Lori fali presentimentu radikal negativu, antipatia no rivalidade polítika nebé la hako’us sentidu étika- morál polítika atu bele foka ba programa sira nebé bele atrai no habosu povu wa’in nia interese materiál no espirituál; maske tenke ba ho táktika hasunik tiha lai asuntu interese grupu no privadu nebé radikal liu iha partidu.
3. Atitude emosionál deskontroladu housi lider sira nebé hatudu-an ameasadór “membongkar”, hakarak atu selu-tusan hodi hatauk adversáriu  hakruuk ba ho hasai mak lia-fuan sira kroat, la tetu étika, hakarak tesi-kotu de’it ain-klór, sunu-motuk, deskrimina, skuza no hatún de’it dignidade no ikusmai, “paggar makan tanaman”. Oinsá mak atu hadai nia objetivu manan simpatia adversáriu sira no hametin liután apoiante no simpatizante sira ba halibur votus barak ho lala’ok hirak ne’e?

Ne’e mak ikusmai: “Senjata makan tuan” duni. Loloos ida di’ak liu mak keta halo ba ema-seluk buat nebé mak ó la kohi atu ema- seluk halo ba ó. Tahan-an kah!

4. Atitude ko’us-metin liu mak nia kulik-idola partidu:

Kapasidade matenek lójika no sensível housi lider sira atu lee ho matan-melek sikon housi kampu-polítiku adversáriu nian; no karik iha mós funu-baluk sira. Ne’e mak lala’ok ego ida nebé lori na’in nia hakaran ba ko’us-metin tiha de’it mak nia lulik-idola partidu hodi taka tiha oda-matan metin ba ema wa’in atu tama ka afilia ba.

5. Sirkunstánsia insidentál no kritikál sira nebé mosu iha mundu hodi hadaet ba rai-laran no sira nebé modu duni iha rai-karan rasik mak forma kruz-todan boot atu klibur makukun sira bele lori/supera; no ida ne’e la’ós hamosu entendimentu no kompriensaun povu nian, maibé sai fali biban osan- mean ida oportunu tebes ba adversáriu. Tanba ho kondisaun sira limitadu tebes, sira hakarak hein de’it mak tulun-meiu materiál sira housi fatin- seluk; no tauk mós ameasa hodi la tún ba báze atu hamaluk povu nia terus iha situasaun sira nebé difisil. 

Oinsá mak atu hatudu lós sentidu solidariedade ida konkretu makukun sira nian ho nia povu terus-na’in? 

Realidade hatudu katak biban-murak ida ne’e mak grupu-seluk ho aten-brani hadau tún tiha ba báze hodi sohik tiha nia folin- polítiku áas, maske ho nia risku-todan hotu-hotu. Nune’e, see mak hatudu nia matenek no aten-brani liu?

Belun neon-na’in sira:

Fatór hirak ne’e no sei iha seluk tan mak determina Kandidatu El Prez no.2 (dois), Dr. Lu Olo lakon iha eleisaun; la’ós tanba klibur apoiante Kand. El Prez no.1 nian, nebé soi ona vitória PR RDTL mak mesak soi Maromak lian. Tan ne’e, espresaun litánika ida “Povu nia lian mak Maromak lian” ne’e, uza sala totál iha kontestu polítiku ida ne’e.

Tan ne’e tenke hamoos tiha fiar ho matan-delek no deskriminativu housi aspetu sosio-kulturál- relijiizu ida nebé naksalak hela, tenke hadian tiha atu:

— Prinsípiu fiar ida loos mak ema hotu mesak Maromak oan tan ne’e soi hotu illas Maromak nian no goza mós eransa domin Aman nian hanesan ba oan sira hotu-hotu, la hili.

— Iha sistema demokrasia, votu ho konxiénsia maioria mak determina poder- ukun, maibé minoria mós soi konxiénsia moos ba ukun iha opozisaun liuhousi reprezentasaun nia partidu bainhira hakat liu mós housi barreira kriteriál hodi hato’o nia lian no votus. Sei fuvida fali sira-nia lian la’ós Maromak lian kah? 

— Husu atu sidadaun hotu-hotu tenke haburas maturidade konxiénsia nasionál. Ne’e importante.

— Ba fiar-na’in sira tenke haketak tiha sentidu housi buat-fukun rua ne’e: 

(i) buat-fuku moris umanu ka mundanu nian housi 

(ii) buat-fukun ida transendentál (ilahi) ka lalehan nian.

Ikus, hato’o Saudasaun Morishi’as ba ukun-foun agora hodi hari’i moris- foun ida nakunu ho dame no prosperidade. Aleluia! Viva Povu TL manan-na’in!