(Reflesaun Simples De’it)
Loron di’ak ba ita hotu, família, komunidade, intelektuais Akadémiku Relijiosus/as sira no lideransa polítiku no kandidatura Prezidente sira le’e artigu simples ida ne’e ba, maske hakerek la perfeitu, maibé presiza tau konsiderasaun ba hakiak rai sira nia isin ho klamar.
Ita nia Nasaun Nia Konstituisaun RDTL iha artigu 6 alineia e, ko’alia dehan harii sosiedade ida ne’ebe hatuur iha justisa sosial, hodi hakiak rai-na’in sira nia moris di’ak ho isin no klamar nian.
Ida ne’e atu dehan saida?. maske atan ha’u la’os Konstitusionalista, maibé ami apreende mós material lei nian iha Universidade durante tinan ida iha lisaun instrodusaun siénsia direitu (pengantar teori Hukum), iha lisaun ne’ebé ita apreende maka oinsá sidadaun sira, ida-idak hola nia papél importante atu kumpre lei ne’ebé hakerek ona iha lei inan K-RDTL.
Iha nasaun sira hotu iha mundu humanu ne’e sempre hakruuk ba lei inan kada nasaun no estadu ida-idak nian, iha regulamentu lubun ida maka hanesan mata-dalan ba sidadaun sira hotu li-liu sosiedade sivil sira no partidu polítiku sira atu nota katak ita nia Konstituisaun RDTL obriga sidadaun sira hotu atu kumpre hola papél importante ba hakiak rai-na’in sira nia isin ho klamar hodi kontribui ba produs justisa sosial.
Sentidu moris di’ak ne’e dala barak liu ita haree de’it iha soin mundu nian, alias ekonomia mundu nian, maibé ita nia konstituisaun RDTL obriga ita atu ko’alia mós kona-ba ekonomia lalehan nian maka klamar nian, tanba ita ema iha isin klamar no espíritu (Bíblia Katólika).
Entaun ita ema tenke matenek iha isin-klamar no espíritu, tenke hatene atu fo han isin, fo han klamar, no fo han ita nia espíritu loron-loron, isin nian maka ita haree no realidade buka han hemu eskola matenek iha akadémiku sira, buka halo negósiu barak hadia ekonomia família no ekonomia estadu iha nasaun ida.
Kona-ba klamar no espíritu nian ita tenke hatene ita mate atu ba ne’ebé no moris ne’e loron ba loron atu iha kualidade tenke fo han mós klamar no espíritu liu husi dotrina kada relijiaun ida-idak nian. relijiaun Igreja Katólika nian bainhira ita sarani nu’udár ema katóliku ita simu kna’ar tolu, sarani harahun sala orijin hodi sai santu, sai mestre, no sai profeta sira.
Ita simu kna’ar ida atu haklaken misaun Nain Jesus Cristu nian atu haklaken nia lia-fuan eh evanjellu iha Bíblia sagrada ba ema hotu iha mundu rai klaran (Bíblia Kristaun katólika ho protestante). hanesan mos iha relijiaun sira seluk, sira hotu hakarak esforsu an atu fo han sira nia klamar no espíritu liu-husi estuda sira nia relijiaun to’o remata sai Haji.
Sidadaun relijiaun Kristaun Protestante sira tenke apreende too sai Pendeta hodi koinese Na’i Jesus Cristu klean liután, hanesan mós relijiaun sira seluk Budha Hindu, no sira seluk tan.
Entaun bele dehan dunik katak, estrutura humanu iha tolu isin klamar no Espiritu(tuir Bíblia) no dotrina relijiaun sira hotu kolia konaba ida ne’e, iha realidade ladún implementa ho di’ak iha ita nia Nasaun Timor-Leste, I lideransa sira ladún tau atensaun ba ida ne’e hodi halo an berani atu ko’alia sai katak, ema nia isin-klamar no espíritu tenke iha balansu aihan nian.
Iha uma kain família sira kuandu ema ne’ebé matenek kuinese Maromak lolos ladún iha violénsia oin-oin, tanba kuinese sira nia klamar bosu loron-loron, Tanba ne’e ita nia programa iha implementasaun tenke ko’alia kona-ba matenek isin ho klamar I espíritu nian hotu iha kada Instituisaun sira hotu iha Rai Timor Lorosa’e.
Ita nia Konstituisaun RDTL Artigu 12 (Estadu no relijiaun sira) 1.Estadu laiha relijiaun ofisial, 2 Estadu respeita fiar oin-oin ne’ebé sira nia organizasaun iha liberdade atu hala’o atividade relijiosa sira, ne’ebé buka halo tuir nafatin Lei-Inan no lei- oan sira, 3 estadu hala’o knaar hamutuk ho instituisaun fiar relijiaun oin-oin, ne’ebe hakarak serbi ba povo Timor-Leste nia di’ak, 4 Instituisaun Relijiaun ida-idak iha direitu atu hetan soin hodi hala’o nia objetivu.
Entaun kada relijiaun ida-idak iha nia objetivu rasik, hanesan relijiaun Khatolika maka sarani ema sai santu, mestre no profeita, sai Santu katak, loron-loron halo an nuudar ema santu kolia Nain Maromak nia lia-fuan, no reja agradese ba Maromak, sai mestre bele hanorin Na’i Jesus Cristu nia lia-fuan ba ema hotu, sai profeta katak, atu haklaken ba ema hotu kona-ba evanjellu Nain Jesus Cristu Nian.
hanesan mós ema Protestante sira haklaken Biblia ne’e importante I relijiaun sira seluk mós halo ida ne’e fahe sira nia Maromak ba hanorin ba ema hotu.
Iha Nasaun Timor Kuase Ema Maioria Sarani relijiaun Khatolika, Maibe realidade la halao misaun tolu nebe temi ona atu haklaken sira evanjellu ba ema hotu, maibé dala-barak liu maka haklaken violénsia doméstika, violénsia seksual, abandona família ba malu, hanesan so’e bebe, divórsiu, amante (selingku) oho malu, ne’’e tanba ai-han klamar la fo han di’ak I la hatene oinsá atu fo han ai-han klamar nian iha familia ida-idak, I pior liután realidade hatudu, ema universidade barak ona akadémiku barak ona, tanba Universidade loke barak ona, tanba sa la ko’alia Maromak iha moris loron-loron.
Iha mós arte-rituaís no arte-marsiais barak iha ita nia rain Timor-Leste, maibé barak liu nakonu sarani katólika maka partisipa iha arte-rituais no arte-marsiais sira ne’e, barak liu tama grupu arte-martiais no rituais sira ne’e kontráriu fali ho dotrina relijaun Katólika nian, tanba ne’e papel estadu no sosiedade sivil sira hotu atu kontribuí hadia programa sira hotu atu kontribuí ba eduka ema hotu iha isin no klamar tuir objétivu Estadu Artigu 6 alineia e no em jerál.
Tanba regras atu sai lideransa Estadu ema tenke kuinese Maromak Loloos laos kuinese fali adora lulik sira ka fatuk ho ai sira. tanba indikador social kada Nasaun ladiak iha Mundu Internasional ida maka Relijiaun ho estadu la hadia sarani povu tomak nia fiar iha Maromak ida loloos.
iha tempu okupasaun Indonesia kuase ema hotu fiar ba Maromak liuhusi relijiaun Katólika nian no relijiaun sira seluk, maibé Katólika mak barak liu iha tempu ne’eba okupasaun Indonesia, kuaze ita haree loron-loron ema reja tersu, adora na’i Maromak besik igreja, tanba situasaun difisil tebes.
Agora tempu ukun rasik an, iha kada família reja tersu Nain Feto Virjem Maria Nain Jesus Cristu nian laiha ona, I nunka rona, buat ne’ebé ita rona lia-mate lia-moris, hatun malu iha família, konta at malu, no violénsia sira seluk tan temi ona iha leten ba.
Repete dala ida tana katak, ida ne’e indikadór sosial ba nasaun Timor Leste ladi’ak tebes iha Mundu Internasional.
Ba oin programa família nian reja tersu loron-loron, adora Maromak tuir relijiaun ida-idak nian, kuandu labele ONG’s sira ajuda implementa programa haklaken Maromak nia lia-fuan ba ema hotu tuir relijiaun ida-idak nian, Estadu tenke tau orsamentu ba programa Maromak nian kada relijiaun tenke barak liután.
kandidatura ba Prezidente RDTL sira tenke ko’alia ida ne’e iha sira nia kampania eleitoral ba ema hotu, no lideransa polítiku sira tenke ko’alia mós iha sira nia kampania eleitoral tuir mai, Se di’ak liután bele hari sekretariu Estadu ida ho naran kultura ho relijiaun para fokus ba ema nia klamar nian hodi hadia sosiedade Timor nia moris ida lolos ba Maromak, dala ida tan, ida ne’e Konstituisaun RDTL maka temi isin ho klamar nian, entaun, ita presiza ko’alia ba malu liu husi hakerek ida ne’e, la’os naran ko’alia buat ne’ebé la hakerek iha K-RDTL.
Hakerek ne’e nu’udar reflesaun de’it la’os hanorin ema ida, maibé tenke kumpre lei ne’ebé iha la’os lori tuir interese adora Maromak ne’ebé laloos, Jesus divina Mizericórdia, Eu Confio em vós, Maria Sarani sira nia tulun harohan Mai ami.
mak ne’e de’it obrigadu. Efata I Talitakum. Eloi-eloi Lama sabakhtani.
Hakerek : Damiao Pereira.




