Lafaek News—Martinha Gomes nu’udar pasajeiru husi Bus Bal Timor ne’ebé baku-fila tuku 6 dadeer iha loron Domingu 20/12/2015, iha Fatuahi, rezulta pasajeiru nain 10 mate no 37 ho kondisaun grave inklui vítima Martina Gomes ain parte karuk kotu, bainhira viajen husi Dili ba Lospalos.
Martinha sei lembra kareta ne’ebé rezulta nia kanek todan too ohin loron ho marka Bus BALTIMOR ho xapa matrikula Polísia 32-670, diresaun Díli-Lospalos, Domingu (20/12) tuku 6:00 OTL monu iha Fatuahi, rezulta ema nain 10 mate no nain 37 ho kondisaun grave.
Martinha konta nia moris ba jornalista lafaek news katak nia moris hahú la ho kondisaun defisiente maibé depois de hetan asidente iha fatu-ahi, fulan Dezembru, tinan 2015, ho kondisaun defisiénsia nia sente todan tebes, tanba sé moris ne’e hahú ho kondisaun hanesan ne’e ba nia bele simu, maibé bainhira moris mai ho kondisaun ne’ebé di’ak tuir mai hasoru situasaun ida hanesan ne’e halo nia la prontu atu simu realidade.
Martina haktuir fali Kronólojia husi asidente trafigu ne’e hodi rezulta Bus monu ne’e, tanba sofer hanehan volante hodi hasai ahikose ba sunu sigaru, maibé derepente sofer ne’e hateke ba oin hodi hetan no hakfodak ba mikrolet diresaun Metinaro-Dili no nia silu volante ne’e arbiru de’it ona ba liman karuk no Bus ne’e monu tun kedas ba rai naruk ho metru 95.
Nia hatutan, Iha momentu ne’ebá nu’udar pasajeiru bus BalTimor nian atu halo viajen ba Lospalos, maibé infelismente labele to’o ba Lospalos no monu iha Fatu-Ahi hodi rezulta ema sanulu mate no ema tolu nolu resin hetan kanek grave, assitensia médiku imediata dezloka sira ba óspital nasionál Guidu valadarea hodi halo tratamentu.
Bainhira halo operasaun ba nia ain ba dahuluk, seidauk sente katak nia ain laiha, tanba ne’e bainhira konsiente (sadar) hosi operasaun ne’e nia sente ain katar nune’e nia husu nia maun atu koi, maibé maun hatan ho tanis de’it iha momentu hanesan bainhira kolega sira mai vizita nia mós tanis hotu de’it halo Martina konfuzaun ba razaun, tanba saida mak sira hotu-hotu tanis.
Maibé antes ne’e, Doutór aviza ba familia atu labele fó hatene nia kona ba nia kondisaun tanba tauk buat ruma seluk bele akontese fali ba nia tanba nia ho otas ne’e ki’ik. No momentu nia dekobre katak nia ain la iha ona ne’e bainhira doutór sira mai halo kurativu ba nia ain ba dalarua.
Hosi momentu ne’ebá kedas nia komesa hanoin barak ona tanba nia konsiente katak nia isin la kompletu ona tanba ne’e, maske nia kolega barak ba vizita nia, maibé nia la hatudu espresaun diak no lakohi hase oin ba sira tanba sente moe.
“Antes ha’u alta ba uma ha’u tenke liu hosi Sentru Nasionál Rehabilitasaun (SNR) hodi hetan kareta roda (kursi roda) no iha momentu ne’ebá ha’u hetan ema defisiente barak maibé ha’u rasik mós seidauk hatene saida mak defisiensia maske ha’u ema defisiensia,” dehan Martina Gomes ba lafaek news iha Aisaun, Fatuhada Dili Fóin lalais ne’e
Iha momentu fila ba uma, nafatin sente la seguru tanba diferente ona iha kondisaun fízika ho viziñu halo nia sempre iha uma laran de’it. Iha kakutak nunka iha hanoin ne’ebé pozitivu no konfunde karaik nia mesak mak moris ho kondisaun hanesan. Situsaun sura ne’e dala barak konvida nia matan we’en tenke monu.
Loron aumenta ba semana no semana aumenta ba fulan iha maluk balun ne’ebé mós ho kondisaun fíziku defisiente kontaktu nia no aprezenta an katak nia mós ema defisiente no iha tempu ne’ebá mak Martinha fóin sente katak nia la’ós mesak, maibé sei iha ema balun ne’ebé hanesan nia.
Iha momentu Martina fila hikas ba sentru nasionál reabilitasaun hodi halo terapia, iha tempu ne’ebá nia komesa hatene katak sei iha ema barak ho konsdisaun hanesan nia. Maske balun ne’ebé ho kondisaun grave liu maibé sira nafatin iha espiritu kontente, sira nunka lakon esperansa iha moris, maske ho ema defisiente barak nia le’et maibé seidauk fiar an no oinsa atu simu realidade.
“Depois de alta, hosi ne’ebá kedas ha’u sempre movimenta ho kareta roda no tu’ur de’it maibé bainihira sira fó ha’u ai-toka no ha’u uza ba dahuluk hodi hakat, ha’u sente kontete tebes maske ha’u labele fila fali hanesan uluk maibé ha’u bele aju ha’u hodi la’o fila fali,” tenik nia
Martinha esklarese, Antes sai hosi Sentru Nasionál reabilitasaun, autoridade hosi sentru ne’e, rekomenda nia atu ba hela iha fatin Aisaun, iha ne’ebé akumula ema ho defisiente barak no iha fatin refere hanorin buat barak tanba ne’e iha 2017, nia sai hosi ne’e sentru no direta ba hela iha fatin Aisaun.
Iha fatin Aisaun ne’e nia aprende buat barak hanesan, oinsa atu bele halo orasaun ho di’ak, aprende komputadór no koñese ema barak hosi munisípiu lahanesan hodi fahe espererensia moris ba malu no hosi fatin Aisaun ida ne’e fóin bele iha espíritu fiar an.
‘’Liuhosi orasaun mak nia fóin hatene katak buat hotu bele iha, ki’ik ka bo’ot importante mak keta haluha agradese, tanba dalaruma iha momentu asidente ne’ebá ema barak hakarak tebes atu moris maibé laiha oportunidade tanba ita hirak ne’ebé sei moris presija agrades, maske ho kondisaun defisiente maibé ita lalika lori ita nia defiseinte ne’e sai fali obstakulu ida ba ita atu bele la’o ba oin. Agradese ba moris no hakat nafatin ba oin ho orasaun tanba orasaun mak sempre motiva ha’u to’o ohin loron,” dehan nia
Ba da-daun Martinha hela ho nia maun iha Manleunan, hosi Manleuna ba fatin ne’ebè nia volontariu ba iha CBRN-TL iha Pantai kelapa ho mikrolet, maibé dala ruma mós nia maun tula hela ba, los duni katak Fo-fóun difísil atu la’o mesak tanba nia hanoin rasik limita tebes nia hein mesak mikrolete.
Nia esplika, ninia nesesidade dalabarak ajuda husi nia família, maibé nu’udar defisensia hetan mós subsidiu husi governu, entaun husi osan ida ne’e maka bele responde ba buat balun ne’ebe presija, maibé konaba hahan ne’e nia maun sira responsabiliza.
“Ha’u hahu hetan subsídiu iha tinan 2017, maibé fulan 6 fóin simu dala ida ho montante $180.00, husi osan hirak ne’e mak ha’u bele uza, tanba hela ho ema entaun ita ajuda sira sosa netik fóos no modo ruma atu bele konsumu loro-loron,” haktuir defisiénsia ne’e.
Martinha hatete tan, nia seidauk bele ba kontinua iha universidade maibé iha planu katak ba oin sei kontinua baihira iha ekonomia ne’ebe natoon para atu responde, tanba atu kontinua estudu mós presija ekonomia no suporta mós husi familia sira.
Iha momentu seidauk sai defisente hakarak kontinua estudu iha area saúde nian, tanba hakarak sai dotora, maibé dezastre ne’e akontese mehi la sai realidade tanba ho kondisaun fiziku, maibé la signifika tenke para hodi mehi tanba ne’e mak maske ho defisiente maibé hakarak halo servisu ne’ebe bele halo hodi hetan osan uituan para bele benefisia familia sira, inklui ba maluk defisensia sira seluk.
“Difikuldade ne’ebe durante ne’e ha’u hasoru mak la’o dok, tanba ami hela dok husi Estrada, loraik fila ha’u tenke la’o neneik ba dalaruma maun mai tula maibé dala barak liu ha’u la’o deit, iha ami nia hela fatin mós rai lolon ne’ebe aas maibé ha’u koko la’o mesak entaun latauk ona,” hakotu nia
Martinha Gomes ba da-daun ho idade 24, oan hosi Celestino Gomes no Justina Gomes hosi minisípiu Lautem, postu Administrativu Lospalos, nu’udar pasajeiru ida bus Baltimor ne’ebé halo vaijen diresaun Dili- Lospalos no monu iha fatu-ahi iha tinan neen liu ba kotuk.
Ekipa Kobertura : Lafaek News
Editór : Agapito de Deus
