Hosi :Domingos de Deus Maia

Heiii, maluk sira hotu! Imi sente livre tiha ona housi ameasa Covid-19 ho nia Variante Delta kah? Aí, di’ak liu mak sai ema prudente (bijak) ba! Haktuir nafatin lai regra sira Protokolu OSM nian no keta ánsi kaaah!

Tuir kerek-na’in nia predisaun iha artigu ne’ebé hakerek tiha ona liubá katak sei mosu tan polémika kona-bá polítika Governo nian tún ba báze hodi realiza Planu Sosializasaun Covid-19 ba povu iha Município sira durante fulan ida hahú housi fulan setembru to’o outubru laran tinan 2021.

Ita hatene tiha ona públiku ne’e nia mania: La tún ba báze dehan ukun-na’in sira tuur doko-ain de’it iha kadeira-leten; tún fali ba báze, dehan ba buka votus.
No sidadaun balun mós sei kompara fali tan na’i-ulun sira: “Ouuh, be MBX brani tún ba báze, luku udan boot, tama bee-laran no see an ba hasouru anin fuik manas-malirin Covid-19; haree ba MB X maske nia isin tuan-lahuk daudaun ona, maibé nia espíritu enérjiku sai forte liután fali. Apai haree de’it: Nia sei leko dansa, bidu, tebe fuik ho ksolok hamutuk povu terus-na’in ferik, katuas, labarik iha tahu-dodok laran. MBX ne’e ladauk mamar de’it tuir natureza housi nia espíritu aswa’in uluk sakrifika-an iha ai-laran no, oras ne’e, nia sei hamaluk nafatin povu mate-restu sira saran atividade sira ne’ebé ho karáter kurativu no preventivu konkreta ba povu rasik nia nesesidade sira nebé emerjente no urjente liu.

Oh, ne’e mós ema seluk sei bele kritika tan katak ne’e hanesan “biban tiha/kail ikan iha debu-foer” (kesempatan mengail di air keruh).
Ida aat liu tán mak: Na’i-ulun polítiku balun dehan tan: “Ah, ne’e kan frustradu tanba lakon tiha ukun!” Idak-idak bele analiza na’i-ulun sira ne’e idak-idak nia atitude “ser honestu e sinseru ou não? Ohin loron, Liberdade! Sarak keta hakat tama liu to’o baliza ema-nia privasidade. Hahaa, ne’e mak lae duni!

Rona fali: Bainhira tim médiku MS no koordenadór sira SIJK iha Sala Situasaun, relata ba CM katak volume afetadu no óbitu Covid-19 nian iha Dili no Município sira tún tiha ona, mak, waoh, Governo mós lifu-lafu kedas ho Programa Sosializasaun Covid-19 no lulun aparatur sira nobun housi level áas tún to’o level médiu hit-ain nadodon rama-rame tún ba báze. Ah, ne’e mak hamosu duni ona deskonfia housi públiku: “Hahaaa, fenomena saida mak ne’e, ouh?” Krítika sira hahisi nakunu fb, youtube no médsos sira seluk “warning”: “Hei, Polítika Sosializasaun Covid-19 ne’e hafalun hela kampañe antesipada eleisaun 2022 nian, malórek loos ne’e!” To’o dehan: “Povu moe simu PM halo Sosializasaun iha Hatulia, Ermera.
Aduh, kasian! Governo ida ne’e mak sala hela de’it: Hakat ba oin, kona; hakiduk ba kotuk, kona nafatin. Ne’ebe di’ak liu hakat tiha de’it ba oin bá! “Maju, kena; mundur juga, kena; dari pada bingung maju-mundur di tempat, lebih baik maju aja sekalian!”
Se Governo hakarak uza duni dalan-polítika ida ne’e sala saida? Ne’e nia kompeténsia.

Se povu ne’e matenek duni tenke simu realidade ida ne’e katak knaar Governo nian mak sai ezekutadór legál atu implementa polítika Nasaun RDTL nian. Tan ne’e, lalika hakfodak tán bainhira haree katak atividade hotu-hotu tenke hafalun ho nia hanoin polítika ida atu hari’i povu no Nasaun ida ne’e nia moris. Nia motivu polítiku mak ho dalan saida de’it bele uza hodi atrai povu ida ne’e nia simpatia no apoiu-polítiku hodi hametin liután nia ukun ba periode-ukun sira sei tuir mai.

Maibé ida nebé karik povu deskonfia maka: Keta haksumik hela intensaun-foer ruma iha laran mak interese pesoál no grupu partidarista ezkluzivu, Ida ne’e, maske haksumik metin iha fatin-sumik ida klean liu mós, kee-sai tiha no tenke kehe-lakon tiha housi abut-ri’in sistema sira ukun tuan nian uluk hanesan: “Colonialista, feodalista, monarquista, fascista” no “ista-ista” sira seluk tan; no mós keta hatudu fali hahalok egoístika ne’ebé bele deskrimina no hamihi’is tiha fali povu wa’in nia interese (o interesse comum do povo).

No ida fali tan mós mak ita haree katak, karik la dun aprópriadu (kurang pas) mak tempu ne’ebé ukun-na’in sira hatuur tiha ona ba hala’o programa ne’e mak konsidera la aprópriadu. Tanba iha tempu-susar, haksumik-an hela de’it; iha fali tempu-livre mak, aduh, ukun-na’in sira foin animadu loos atu tún ba báze. Tan ne’e, mak públiku kestiona fali: “Eh, ho motivu saida, ne’eh? Klaru katak polítika ida ne’e, sei soi nia benefísiu ka proveitu-boot ne’ebé favorável ba ukun. Ezemplu kona-bá benefísiu:

a) Materiál, osan perdiem 40 to’o 200 USD. See mak lakohi? Ne’e sei normál, tokh! b) Polítika, hodi buka apoiu ba ‘vota a favor” hodi hetan tan ukun. Tan ne’e mak existe partido político sira atu kompete ba manan ukun liuhousi eleisaun sira. Legál tokh!

c) Saúde sosiál, atu buka soi povu housi atake moras-aat no hamlaha. Ne’e mak objetivu ukun atu hadai.
Karik housi hahalok sira ne’e hotu mak, dala ruma, bele hatudu lala’ok sira tendesiozu, ganánsia no egoístika, la haketak interese púliku Nasaun nian ho interese privadu no partidu nian, hafoin la haketak mós knaar politika housi knaar tekniku nian. Knaar ne’ebé kabe de’it tekniku sira nian, polítiku sira mós hakarak tún hotu ba piknik;
no la kestiona tan, se hahalok sira ne’e kontra regra ka lae, la justifika? La’o taka-matan de’it ba oin; dala ruma ho hanoin: “Ah, ema mak halo regras!” Ne’e kan “abuso de poder?” housi ukun-na’in sira, la hatene katak iha hela ema seluk mak kontrola no bele mosu siúme sosiál no foti akuzasaun nu’udar krime.

Maibé, agora, pergunta ba an rasik mak: “Ida ne’ebé hatuur iha orden dal-uluk prioridade ne’e tuir motivu morál-espirituál, ha’u-nia konsiénsia simu ka lae?” Ba ida ne’e na’in rasik mak hatan ba Maromak ho neon moos no laran-moos. Tan Na’i mesan de’it mak sai Juiz ulun hodi julga ema hotu basá Nia justisa loos no bele fura-borus ema-nia fuan no neon-laran to’os (…).

Povu ne’e, ohin loron, soi ona nia atitude krítiku no loke nia matan-melek moos tiha ona. Ne’ebé tenke kuidadu ho atitude no lia-fuan sira bainhira halo deklarasaun polítika sira tenke hatudu ho maturidade.

Mai ita aprende di’ak liu tan ho atitude krítiku no kakutak-matenek atu soi ukun loos iha Nasaun RDTL.