Lafaek News—Forum komunikasaun ba Feto iha Timor Leste (FOKUPERS) Kondena makas ho Hahalok Omesídiu hasoru feto iha Timor Leste, ezije Ministeriu interior atu reforsa kapasitasaun rekursus Humanus ba Instituisaun Polísia Nasional Timor Leste (PPNTL) hodi tau Protesaun ba feto sira iha situasaun risku.
Fokupers hamutuk ho rede advokasia kompostu husi sosiedade sivil mai ho komitmentu no luta kontra dez-igualdade no violénsia hasoru feto no labarik feto iha Timor-Leste.
“Husu ba Ministério Interior atu reforsa Instituisaun ho investimentu kapasitasaun rekursus umanus no fasilidades adekuadu ba PNTL em jeral no Unidade VPU aktual ho naran SAPV (Servisu Apoiu Pessoal Vulnerável) no Polisiamentu Komunitáriu no Gabinete igualiadade generu no Inkluzaun iha PNTL hodi ezerse fornese papel máximu hodi haforsa sistema protesaun ba feto situasaun risku no emergensia,” portavoz Fokupers Natalia de Jesus Cesaltino liu husi konferensia imprensa ba jornalista sira iha edefisiu Fokupers Faról, Segunda 23/03/2026.
Porta-voz ne’e sublina Husu ba Komandante Polisia Nasional Timor leste liu-liu ba Polísia Nasional Servisu Investigasaun Kriminal(PNSIK) haklean prosesu investigasaun hodi halo analize klean ba risku, detensaun ba Autor ne’ebé iha tentativa ba omesídiu.
“Husu ba PNTL liu-liu ba Servisu Apoiu Pessoal Vulnerável (SAPV)atu haforti liña referal ne’ebé eziste ona atu fo protesaun ba vítima violénsia bazeia ba jéneru bainhira iha keixa ba tentativa omesídiu inklui halo planu seguransa hamutuk ho vítima bainhira vítima la seguru no iha risku nia laran.
Fokupers rekoñese katak alargamentu violénsia hasoru feto no labarik feto kontinua aumenta nia numeru ne’ebé makas no lori preukupasaun bo’ot ba sosiedade sivil no komunidade tomak, Violénsia doméstika, kazu tara-an, abuzu seksual, violasaun seksual, liu-liu kazu omesídiu ne’ebé foin da-daun akontese iha Praia dos Coceiros (loja Seara oin) lori preukupasaun bo’ot ba ema hotu.
Tan ne e Fokupers hamutuk ho rede advokasia lamenta tebes ho atendimentu foin lalais ne’e husi kazu omesídiu ne’ebé akontese iha data 21 Março 2026 iha area Pantai Kelapa loja Seara nia oin,” nia dehan.
Portavoz ne’e akresenta, Fokupers konsidera akontesimentu situasaun hirak ne’e hatudu fraqueza iha resposta institusionál, liu-liu iha área prevensaun, no protesaun ne’ebé falta Fortalesimentu Protesaun ba Vítima iha asaun imediata hodi asegura, proteje no halo referal bainhira feto iha risku ne’ebé grave.
“Ami mos preukupa kona-ba situasaun feto ne’ebé hasoru violénsia iha sira nia moris loron-loron, iha familia, komunidade no sosiedade ne’ebé kontinua fo sala feto bainhira feto hasoru violénsia tamba deit nia hatais, isin nakonu ho tato no lao kalan ne’e laos razaun atu hetan violénsia ho kualker forma no hakotu ema nia vida.
Fokupers anota katak kazu omesídiu ka femisida iha prosesu judisiária la’o kleur, laiha transparénsia no akuntabilidade implika atu violénsia kontinua repete no akontesese iha moris familia, komunidade no sosiedade.
Alein de Fokupers husu Estadu Timor-Leste atu garante no defende nia sidadun sira iha Instrumentu legais ne’ebé forte tebes no ratifika instrumentu Internasional sira hodi asegura justisa ba feto sira no garante seguransa ba sira nia moris.
Aleinde Husu ba Provedor Direitus Humanos no Justisa (PDHJ) atu akompaña, monitoriza no atualiza informasaun ba públiku liga ho kazu omesídiu sira ne’ebé akontese no kazu krime sira seluk, no asegura PNTL halao sira nia funsaun ho seriedade.
Fokupers mos husu ba Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI), atu akompana, monitoriza no dudu prosesu justisa ho lais ba kazu violénsia bazea ba Jenéru no kazu fenesida, asegura implementasaun komprimisu jéneru atu lori justisa ba vítima violénsia bajea ba Jenéru.
Husu ba SEI atu asegura alokasaun orsamentu estadu ne’ebé adekuadu ba prevensaun no responde ba violénsia hasoru feto no labarik feto.
Fokupers mos husu ba komunidade no sosidade tomak atu la tolera, la julga ho razaun saida deit ba violénsia kontra feto, hamu
[08.37, 24/3/2026] Amoe: hamutuk ita apoia vítima no familia sira hodi luta ba justisa ba feto no ba ema hotu no Fokupers no Rede Advokasia reafirma katak kada vida husi feto ida maka importante iha prosesu justisa.
Iha Fatin hanesan Prezidente Rede feto Timor Leste, Zelia Fernandes husu PNTL no orgaun kompotente sira atu uza kapasidade ne’ebé klean atua violénsia oin-oin ne’ebe hasoru feto.
“Husu ba PNTL atu uza mekanizmu atendimentu liu-liu kazu ligasaun ameasa hanesan mos vítima Verónica dos Santos ne’ebé antes hetan uluk ameasa husi nia katuas oan, maibé polísia la detein no husik livre to hikus hakotu vítima nia vida, dehan Nia.
Sorin seluk Diretora Fokupers Domingas Afonso amaral husu feto uha Timor Leste atu la tolera Violénsia kontra feto atu fo justisa justu ba Feto.
“Ita nafatin ba feto maluk sira lalika tauk atu ko’alia sai no la merese atu hetan violénsia ne’ebé sira hasoru iha sira nia moris loro-loron.
Jornalista : Moises Guterres


