Lafaek News–Parke Nasionál Nino Konis Santana deklara iha tinan 2008 husi Estado ne’ebé lokaliza iha area IRA-KUSAL nebe’e historikamente no kulturamente pertense ba Suku Muapitine nian nudar parte importante atu bele salvaguarda ka proteze ita nia ailaran tuan, animal fuik, be (Ira-lalaro), Ilha Jaco no buat seluk tan nebe’e kobre Suku 6 hanesan Tutuala, Muapitine, Mehara, Com, Bauro no Lore I, ne’e ho nia objetivu atu bele dezemvolve sai fatin furak no ba futuru bele fo valor ekonomiku.
Tinan barak Governu abandona Parke Nasionál ne’e no laiha aktividade espesifiku husi Governu sentral atu bele responde ba preokupasaun komunidade nian, ligadu ho aktividade agrikultura Povu nian que loron-loron halo to’os iha area ne’e, dala ruma komunidade sira halo toos besik liu area ne’ebe determina no bandu/proibidu atuhalo toos, no iha parte seluk Governu ladun ativu hodi organiza no fornese trator ba Populasaun sira iha area Muapitine nian no problema sira seluk tan.
Hare ba realidade dezde deklarasaun parke Nasionál ne’e, seidauk iha desizaun ida husi Estado atu define no deside baliza rai entre Suku Muapitine no Tutuala inklui Mehara, mesmu que kulturalmente Lia Nain sira husi Suku Tutuala, Mehara no Muapitine rekonhese baliza entre Suku rua ne’e katak tuir tempu beiala sira nian baliza (waruk ho fetil) entre Muapitine no Tutuala hahu husi CARA WER too ba FOHO PAICHAU no ba liu to’o TASI WEKAS WERO’O, iha husi parte kraik nian to’o SISIK.
Ami konsidera katak Programa IX Governu nian atu dezemvolve Area Parke Nasionál Nino Konis Santana, liu husi projetu konstrusaun ba edifisiu ba Parke Nasionál Nino Konis Santana nian iha IRA KUSAL ida ne’e importante tebes no Autoridade Suku Muapitine nian apoio totalmente maibe area ne’e pertense ba Suku Muapitine nian no presiza iha konsiderasaun inklui ita presiza buka solusaun atu bele rezolve lai baliza entre Suku rua ne’e atu nune’e labele hamosu dezentendimentu entre Populasaun Suco rua ne’e nian iha futuru.
Nune’e liu husi oportunidade ida ne’e ami nudar autoridade Suku Muapitine nian, Lia nain sira, Veteranu sira inklui Grupo Intelektual Suku Muapitine nian hakarak halo ezizensia no rekomenda ba Governu, liu-liu Sekretaria Estadu Floresta asunto sira hanesan tuir mai :
- Ba Sekretaria Estado Florestal atu koordena lalais ho Sekretaria Estado Teras Propriedade no Governo Local atu halo dialogu ho lian nain sira no autoridade komunitaria hodi bele defini baliza entre Suku Muapitine no Tutuala tuir Sircunstancia Historia ukun no kultura nian.
- Ba Autoridade iha Posto Tutuala katak bainhira atu halo konstrusaun sira iha area Muapitine nian presiza konsidera, involve no servisu hamutuk ho Autoridade Suku Muapitine iha projetu saida deit nebe’e Governu sentral sei kria iha area Parke Nasionál Nino Konis Santana.
- Ba Ministeriu Estatal atu halo revizaun ba Mapa Timor nian tuir kontextu local, liu-liu hare ba baliza rai entre Suku Muapitine, Tutuala no Mehara nian, tamba realidade Mapa sira ne’ebé iha ne’e la refleta ba realidade.
- Husu ba Populasaun sira husi Suku Mehara atu respeita baliza Suku nian no valoriza kultura Rai ida-idak nian.
Kontaktu Eng. Livio Mendes, Xefe do Suku Muapitine- 7562 2375
Obrigado wain : Muapitine, 11 de Dezembru 2023




