Husi: Moisés Vicente
Eleisaun Prezidensial sei akontese fulan Marsu ou Abril tinan 2027, festa Demokrasia lao, ambitu polítika komesa manas no povu hodi hili fali ka vota ba Presidente da República foun ba mandatu tinan lima 2027-2032, no se loos maka sei sai Presidente da República?. Mandatu atual Presidente da República (PR), Dr. José Ramos Horta besik remata daudaun ona. Iha baze legal iha Lei Inan Constituição da República Democrática de Timor-Leste, Artigo 86˚ kompetensia kona-bá orgaun sira seluk, iha alinea (c), Marka, tuir lei, loron eleisaun ba Presidente República no ba Parlamentu Nasional (PN). No iha Artigo 74˚ hatete (1). Prezidente Repúblika maka Xefe-Estadu, símbulu no garantia independénsia nasionál no unidade Estadu nian, no instituisaun demokrátika sira-nia funsionamentu regulár. (2). Prezidente-Repúblika maka Komandante A’as liu Forsas Armadas nian. No Artigo 75˚ dehan katak (1). Bele tuir kandidatura ba Prezidente Repúblika sidadaun timoroan sira-ne’ebé, iha ilas hotu tuir mai ne’e: (a) Sidadaun nanis; (b) Iha tinan mínimu 35; (c) Ho kapasidade di’ak; (d) Ne’ebé hetan proposta husi sidadaun hili-na’in mínimu nain rihun lima. (2). Prezidente-Repúblika kaer mandatu to’o tinan lima nia laran no ninia kna’ar remata wainhira Prezidente foun simu pose. (3). Prezidente-Repúblika nia mandatu tinan lima bele hetan renovasaun dala-ida de’it.
Iha ne’ebé demokrasia ka povu mak nain, hili no vota ba Prezidente Republika mak forma Governu ida iha ne’ebe sidadaun hotu-hotu iha direitu hanesan atu foti desizaun ne’ebe bele muda sira nia moris. Demokraisa permite sidaun sira atu partisipa direitamentu ka liuhusi reprezentante sira, iha formulasaun dezenvolvimentu no promulgasaun lei sira. Demokraia abranje kondisaun sosial, ekonomiku, kostumeiru, no kultura ne’ebé permite ezersisiu livre ho hanesan ba liberdade polítika. Demokrasia mos hanesan ideia no prinsipiu lubuk ida kona-ba Liberdade hamutuk ho nia pratika np prosedimentu sira. Demokrasia implika respeitu ba dignidade no valor ema nian. Fundamentu sira demokrasia nian inklui Liberdade ba reuniaum, Liberdade ba asosiasaun no Liberdade atu koalia, inkluzividade no Liberdade politika, sidadaun, konsentimentu hosi ema sira ne’ebe hetan givernasaun, direitu vota, Liberdade hosi privasaun governamental ne’ebe la resolve hosi direitu sir aba moris, Liberdade no minoria sira.
Hare husi públikasaun iha mídia nasional sira iha facebook, Tatoli, Neon Metin, Timor-Post no mídia sira seluk tan. Kandidatu Prezidente da República (PR) komesa koalia sai dadaun ba ita nia povu hodi rona no hodi hare kandidatu PR nia komentariu balu. Maibé kandidatu PR balu seidauk tempu fó sai official iha orgaun soberania Tribunal Recurso (TR), suli daudaun iha públiku nia matan, hanesan kandidatu Prezidente Repúblika, Dr. Rui Maria de Araújo, Independente, eis Primeiru Ministru (2015-2017), médiku. Reprezenta jerasaun foun, teknokrata. Lere Anan Timur, Independente, eis Jeneral F-FDTL. Figura rezistensia 1975 nian, respeitu bo’ot iha veteranus. Joaquim Fonseca “Russou” (RENETIL), Independente, eis asesor politiku, diplomata. Francisco D. Fernandes “Maukura”, Independente. Bendito dos Santos Freitas, o atual Ministro dos Negócios Estrangeiros e Cooperação (MNEC). Aniceto Guterres, atual Deputadu Parlamentu Nasional (Advogado e ativista dos direitos humanos), Armanda Berta dos Santos, eis Vise-Primeira Ministra. Isu balu dehan atual Presidente da República (PR), Dr. José Ramos Horta, nia dehan hanoin atu kandidata fali ba terseiru mandatu (la konsekutivu), maibé iha debate konstitusional, konstituisaun dehan “bele renovadu dala ida deit”, entaun bele ka lae terseiru mandatu? Sei iha interpretasaun Tribunal Rekursu nian.
Tuir hakerek na’in nia observasaun hatudu katak povu agora ne’e matenek loos, la hanesan ona tinan rua nulu resin haat liuba no se loos maka sei fihir no hodi hili iha loron votasaun no povo sei deside iha centru votasaun nia laran territoriu Timor-Leste. No povu sei hare programa kada kandidatu Prezidente República nia, programa saida maka diak liu ba mandatu tinan lima (5) oin mai ne’e?, kompara ho tinan hirak liu ba kotuk. Povu balu tuir vota ne’e hare liu maka ita nia Lider Nasional sira, exemplu deit, tempu uluk ne’e povu hare liu maka figura ne’ebé maka iha, hanesan figura maun Xanana Gusmão, balu hare liu maka figura maun Mari Alkatiri no balu hare maka figura maun Taur Matan Ruak. Nomos figura sira seluk, maun Mariano Sabino Lopes “Assanami”, Naimori, Armanda Berta dos Santos no seluk-seluk tan.
Iha parte seluk, foin dadaun debate iha mídia online sira, diskusaun iha programa koalia sai kona-bá Eleisaun Prezidensial 2027, saida maka povu Timor-Leste iha mídia jornal INDEPENDENTE mai husi hanoin balu husi Sociedade Sivil no Akademika no Igreja nia analiza kona-bá kandidatu Prezidente Repúblika periodu tuir mai 2027-2032, se se mak diak liu?. Hanoin balu husi Amo Crispin dehan katak, Presidente da Republika ne’e “Aman ba nasaun RDTL ida ne’e, nia tenke hare didiak problema povu nian”. (Fontes, Jornal Independente, 24 Setembru 2026).
Ikus liu, hakerek nain nia konkluzaun ba candidatos Presidente da República períodu 2027-2032 tenke haree ba dezafiu lima (5) bo’ot República Democrática de Timor-Leste nian:
a). Dezafiu Jerasional, eleisaun 2027 sei sai eleisaun ikus ne’ebe jerasaun 1975 nian (Ramos-Horta, Xanana Gusmão, Lere Anan Timur) domina. Husi 2027 ba oin, jerasaun foun (Rui Araújo, Armanda Berta dos Santos, etc) sei foti fatin. Prezidente Repúblika oin mai tenke sai ponte entre jerasaun rua.
b). Dezafiu Ekonomia, Fundo Petrolíferu besik mamuk. Presidente da República oin mai nia funsaun la’os halo Governu, maibé iha poder atu veto orsamentu, nomeia Governu, no disolve Parlamentu. Tanba ne’e presiza figura ne’ebé hatene ekonomia, la’os deit politika.
c). Dezafiu Konstitusional, povu barak lakon fiar ba justisa no instituisaun. Sondajen Matadalan hatudu 67% povu prefere kandidatu ho kapasidade duke kandidatu husi partidu deit. Prezidente tenke garante funsionamentu demokratiku instituisaun hotu.
Períodu 2027-2032 sei sai períodu tranzisaun importante ba Timor-Leste. Nasaun sei hasoru krize ekonomia petrolíferu, krize konfiansa instituisaun, no tranzisaun jerasional. Tanba ne’e, kandidatu ideal la’os haree husi partidu bo’ot ka ki’ik, maibé haree husi, kapasidade atu garante estabilidade konstitusional, kapasidade atu sai figura unifikador entre veteranus no juventude, kompromisu ba justisa sosial no kombate pobreza no kaben sedu. Komprende katak Prezidente Repúblika nia funsaun hanesan “bully pulpit”, la’os ukun loron-loron, maibé influensia moral ba nasaun. Eleisaun 2027 la’os deit hili ema, maibé hili futuru modelu Estadu nian. Estadu ne’ebé kontinua ho sistema patronagem ka Estadu ne’ebe hahuu ho meritokrasia no regras base.
Referensia
- Demokrasia, Lideransa no Politika. https://tatoli.tl/2021/08/02/demokrasia-lideransa-no-politika/
- Kampanye Politik. https://id.wikipedia.org/wiki/Kampanye_politik
- Lei Inan Konstituisaun da República Democrática de Timor-Leste-2002
- Prespetiva Sosiedade Sivil Kona-bá Kandidatu Lideransa no Futuru Nasaun. https://www.facebook.com/IndependenteTL/videos/2100003987266397/?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v
*Artigu ida-ne’e la reprezenta instituisaun ne’ebé hakerek-na’in haknar-an ba, maibé artigu ida-ne’e opiniaun pessoál. Hakerek-na’in: Alumni Universidade da Paz (UNPAZ)-Direito Criminal no Instituto Superior Cristal (ISC)-Sociologia. Membru ekipa Comité Nacional da Revisão Constituição (CNRC) da RDTL-2002. Iha sujestaun ruma bele haruka iha email: vicentemoises0782@gmail.com.


