LAFAEK NEWS –Tersa-feira, 07/07/2026, Sekretaria Estadu Igualdade (SEI) hamutuk ho linas ministeriais no parseiru dezenvolvimentu realiza workshop validasaun ba Relatóriu Medio Prazu Implementasaun Deklarasaun Maubisi Faze Datoluk ba períodu 2023-2025.
Atividade ne’e hala’o iha Hotel Timor, Dili, no hetan partisipasaun husi reprezentante linas ministeriais 17, parseiru implementadór sira, inklui Banku BNCTL no DFAT Governu Austrália ne’ebé durante ne’e fó asisténsia tékniku ba prosesu monitorizasaun.
Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho hatete, objetivu prinsipál workshop ne’e atu halo revizaun hamutuk ba progresu, dezafiu no liña aprendidu durante implementasaun polítika deklarasaun Maubisi.
“Ohin linas ministeriais sira nu’udar implementadór polítika Deklarasaun Maubisi hamutuk ho parseiru hanesan Banku Nasionál Komersiu Timor-Leste (BNCTL) no Departmen of Foreign Affairs and Trade (DFAT) Governu Austrália, ne’ebé fo apoiu tékniku durante monitorizasaun. Importante tebes atu ita valida hamutuk relatóriu ne’ebé aprezenta husi implementadór sira,” Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho esplika iha nia diskursu, iha Hotel Timor Colmera,Dili, 7/7/2026.
Nia haktuir, instituisaun ne’ebé envolve iha implementasaun ne’e inklui Ministeriu Juventude Drsportu Arte no Kulturais, Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Ministeriu Edukasaun, Ministériu Obras Públiku , Ministeriu Transporte no Telekomunikasaun , no mós Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu no Sekretaria Estadu Terra no Propriedade.
Nia subliña katak Deklarasaun Maubisi la’ós serbisu SEI nian mesak, maibé polítika nasionál ida ne’ebé ezije kolaborasaun husi setór hotu.
“Polítika ne’e ita halo hamutuk ho liñas ministeriais sira hodi promove polítika sira ne’ebé kontribui ba dezenvolvimentu inkluzivu. Foku prinsipál mak oinsá ita bele hadi’a kondisaun moris feto sira iha area rurál,” nia afirma.
Governante ne’e dehan, Governu Konstitusional IX hatudu seriedade no kompromisu tomak ba implementasaun polítika ne’e liu husi alokasaun orsamentu ne’ebé konkretu.
“Ho implementasaun ne’ebé seriu husi liñas ministeriais sira, ita bele hare’e impaktu real husi Deklarasaun Maubisi. Ne’e hatudu Governu nia vontade polítika atu kontinua investe ba promosaun igualdade jéneru no mós atu hadi’a moris povu iha area rurál,” nia afirma.
Elvina Sousa Carvalho identifika dezafiu estruturál ne’ebé sei impede feto sira iha area rurál atu asesu ba oportunidade hanesan.
“Feto maluk sira iha area rurál sei infrenta difikuldade boot ba asesu ba infraestrutura bázika. Problema sira ne’e inklui asesu ba merkadu, eskola, estrada, bee moos no servisu saúde,” nia esplika.
Nia afirma tan, tanba dezafiu sira ne’e mak Governu, liu-liu Governu Konstitusional IX, tau prioridade atu hadi’a kondisaun sira ne’e hodi garante inan-feto sira bele asesu ba servisu públiku ho dignu.
“Objetivu final mak atu feto no mane iha area rurál hotu-hotu sente no goza benefísiu husi dezenvolvimentu. Tanba ne’e mak polítika Deklarasaun Maubisi importante tebes atu fasilita no halais prosesu dezenvolvimentu iha area rurál ho di’ak,” nia dehan.
Sekretária Estadu hato’o ezemplu balun husi progresu ne’ebé linas ministeriais sira alkansa ona.
Iha setór saúde, Ministeriu Saúde iha ona kompromisu konkretu atu hari’i sentru saúde no fasilidade saúde bázika besik liu ba komunidade sira iha area rurál. Iha setór edukasaun, Ministeriu Edukasaun mós iha ona kompromisu atu hari’i no hadi’a eskola sira iha area rurál hodi garante asesu ba edukasaun ne’ebé kualidade.
“Progresu sira ne’e hatudu katak implementasaun Deklarasaun Maubisi la’o ho di’ak. Ne’e rezultadu husi serbisu hamutuk entre SEI, linas ministeriais no parseiru hanesan Banku BNCTL,” nia konklui.
Workshop validasaun ne’e sei sai baze ba elaborasaun relatóriu finál ne’ebé sei aprezenta ba Konsellu Ministrus hodi sai referénsia ba planu asaun ba faze tuir mai. Enkuantu linas ministeriais 17 hamutuk ho parseiru BNCTL no DFAT avalia progresu implementasaun polítika hodi hadi’a moris feto iha area rurál.
Jornalista : Moises Guterres
Editora : Gracia Soares



