Ita joga ho presu ne’ebé boot/ aas. Penny Wong hetan ona serbisu ne’ebé mak apár kedan ba nia.
Ha’u nia esperansa mak katak nia sei la rona ba DFAT ne’ebé mak durante ne’e lori ita nia polítika ba Timor la ho loloos.
Konserteza katak kustu ba orsamentu Defeza sei sa’e maka’as bainhira karik Xineza sira ramata ho baze aérea nian ida iha ró sumarinu ida ne’ebé sei la mout tanba hetan tuda de’it husi fatuk ida husi ita nia liña tasi-ibun sira.
Austrália dehan katak prosesamentu tenke akontese iha Darwin tanba iha risku tékniku (no tuir kedan ho ambiente nian) ne’ebé asosiadu ho liña pipa iha tasi kidun ne’ebé mak nia pozisaun tuur iha Greater Sunrise no Tasi Timor. DFAT tenke transparante kona-ba kualkér relatóriu ne’ebé mak apoia ba deklarasaun ida ne’e. Ita hakarak asegura katak, se ita la tulun Timor, tanba ita ninia interese nasionál rasik, la’ós (labele) tanba interese husi kompañia mina no gás sira.
Semana rua liu ba Timor-Leste nia ministru petróleu, Victor da Conceição Soares, reclama “opsaun úniku ne’ebé aseitavel ba povu Timor-Leste” mak dada liña pipa ne’e bai ha Timor nia área kosta-súl enkuantu prezidente foun, José Ramos Horta, infroma ba públika dehan se Austrália la tulun, nune’e Timoroan sei haksoit ba aviaun semo ba Xina.
Ha’u mós tau iha pedidu FOI husu asesu ba informasaun hothotu ne’ebé DFAT prepara ona ba opsaun prosesamentu iha Timor ka Darwin. Konserteza, asesu ida ne’e rejeta tiha ho rekursu/ appeal ida ne’ebé agora daudaun iha hela gabinete Komisáriu Informasaun nia liman (OAIC) kuaze tinan rua resin ona.
Iha tinan 2018 Akordu ida tau Darwin nu’udar masi-midar hatama ba iha konkordánsia ne’e. Se gás Greater Sunrise prosesa iha Timor-Leste nia parte, nune’e lukru sei fahe 70:30 favorese ba Timor-Leste. Se prosesa iha Darwin nia númeru sei troka ba 80:20 favorese ba Timor nian. Iha ne’e sem dúvida katak Timor hakarak nasaun ida ho projetu no harii serbisu iha ninia parte súl refere. Bainhira ha’u fila ona mai Austrália depoizde ha’u nia vizita iha tinan 2019, ha’u hato’o posibilidade katak se Austrália obriga demais ka maka’as liu nune’e Xina sei hakat tama no fó tulun ba Timoroan sira.
Timor hakarak atu hala’o dezenvolve nasaun ho naran projetu ‘Tasi Mane’ iha tas tasi ibun parte súl nian hodi prosesa mina no gás husi kampo Greater Sunrise iha Tasi Timor nia okos. Maibé governu Austrália hakarak prosesa gás ne’e mai iha Austrália nia territóriu besik Darwin.
Fita no Estrada no Tasi Mane
Tanba falla ona ba okaziasaun sira ne’e hotu atu foti buat ne’ebé mak la’ós ita nian, no depoizde finalmente asina duni tratadu ida ne’ebé relativamente justu, DFAT sei nafatin lakohi atu rende ba ninia esforsu sira ne’e. 2015 no 2016: Depoizde negosiasaun ne’ebé mak Austrália nia ofisiál sira promote, hanesan prezensa ida ba Timor ne’ebé mak kansela prosedimentu iha Den Haag, falla hodi prodúz rezultadu ruma, Timor lansa konsiliasaun obrigatóriu tuir Lei Konvensaun Tasi nian. Austrália rejeta ba dala neen, lakon dala neen durante okaziaun sira ne’e hotu.
2013: Bainhira Timor-Leste deskovre kona-ba espiaun ne’e nia buka atu hetan tratadu 2006 ne’ebé deklaradu invalid h onia baze katak negosiasaun ne’e hetan infesaun husi fraude (manipulasaun) ne’ebé Austrália komete. Durante prosesu arbitrazen nia laran governu Australia la ho própriu hadau no foti hotu kedan dokumentu sira ne’e husi Timor-Leste nia advogadu nia gabinete/ eskritóriu ba asiuntu legál nian. Rezultadu husi ida prosedimentu ida ne’e la’o daudaun hela iha Tribunal Internasionál ba Justisa ho orden provizóriu ne’ebé tribunal hasai kontra Austrália.
Marsu 2002: Menus husi fulan rua antes Timor ninia independénsia, DFAT, hatene ona katak sei halo negosiasaun foun ba Tratadu Timor Gap ho pontu inísiu konvensaun ONU ba liña mediu, hodi hasai Austrália husi jurisdiksaun fronteira marítima ba Tribunal Justisa Internasionál no Tribunal Internasionál ba Direitu Tasi nian. Iha tempu ne’ebé nasaun ne’ebé mak foin ukun an ne’e laran susar tebes presiza lukru husi rekursu sira husi Tasi Timor nia okos, negosiasaun ho konfiansa fiar hahú. Depois ne’e Austrália halo espiaun ba Timoroan sira hodi hetan vantajen ida ba negosiasaun sira ne’e.
1974 to’o 1999: Austrália nia ofisiál sira, mesak iha mundu ne’e no ho ninia matan asesu ba Timor Sea nia mina no gas, enkoraza no fó apoia ba Indonézia nia invazaun ba Timor-Leste bainhira momentu ne’ebá iha posibilidade ba independénsia. Ema ne’ebé mate ho totál: Timoroan hamutuk 204,000 mak mate kontra Indonézia.
1969: Austrália fó autorizasaun permit 5 ba explorasaun petroleum ba parte tasi-kidun ne’ebé mak distánsia besik liu ba Timor Portuguese kompara ba Austrália, no tuir mai rejeta atu ko’alia ho Portugal kona-ba fronteira tasi nian, mezmu depoizde formalmente sira protesta kona-ba Austrália nia hahalok.
Iha 30 Agostu, 2019 kalan, ho Primeiru Ministru Scott Morrison no Ministra Estranjeiru Payne nia prezensa, Prezidente Timor-Leste hato’o diskursu ho durasaun minutu-40 ne’ebé la mensiona Austrália mezmu dala ida de’it mós la’e. Ida ne’e momentu insulta ida ne’ebé signifikante tebes ba diplomasia; nu’udar asaun ida depoizde dekada barak ba Austrália nia premanizmu hodi tenta na’ok rekursu husi nasaun ida ne’ebé mak kiak liu iha mundu. Nota rejistu hatudu: Tinan ida tuir mai ha’u fila ba fali Timor bazeia ba sira nia konvite hodi sai sasin ba tratadu foun ne’ebé lori tama ba vigor no hodi atende selebrasaun loron aniversáriu tinan 20 ba Timor ninia independénsia referendu.
Hafoin lakon rendimentu ho montante billiaun barak, prosedimentu legál internasionál pakote 2 ne’ebé hala’o iha The Hague/ Denhaag, iha Olanda, prosesu konsiliasaun obrigatóriu ida no tratadu 2006 ne’ebé korruptu anula hetan kanselamentu, tratadu fronteira tasi foun ida asina iha Nova Iorke iha fulan Marsu 2018, fulan hitu antes delegasaun refere to’o ba Timor.
Hahalok ne’ebé la’ós nu’udar viziñu
Ha’u vizita Timor iha fulan Outubru 2018 nu’udar parte ba Australia nia Delegasaun Parlamentária dahuluk hodi hala’o viajen ba ne’ebá iha tinan 15 nia laran. Vizita ne’e hola parte ba relasaun malirin ne’ebé komesa di’ak ona entre nasaun rua ne’e depoizde Austrália nia ofisiál sira halo konspirasaun hodi manipula (bosok) Timor ba nia (Timor) rekursu mina no gas ho dalan, iha tinan 2004, espiaun ba sira (Timor) nia ekipa negosiasaun fronteira tasi… hafoin sira konkorda atu negosia ho konfiansa fiar kona-ba Timor Gap nia futuru. Timor nia lakon momentu ne’e mak vantajen ba Woodside.
Bainhira Penny Wong to’o iha Timor-Leste ohin loron, ha’u hakarak hanoin katak nia iha sentidu di’ak atu lakohi husik Departamentu Negósiu Estranjéiru no Komérsiu ba akompaña nia, tanba problema ne’ebé nia ba hodi rezolve, Xina foti pozisaun boot ida iha Timor, nu’udar problema ne’ebé halo eskluzivu.
Hafoin Scott Morrison no Marise Payne nia estudu ba dezastre iha relasaun estranjeiru, Penny Wong ohin semo ba Timor-Leste hala’o misaun ida tan hodi salva viziñu pasífiku ida husi Xina nia espansaun iha rejiaun refere. Rex Patric fó avizu ida ne’e kleur ona katak nasaun joven ne’e dalaruma sei rejeta Austrália hodi favorese liu ba Xineza nia investimentu.
Wong ba halo salvasaun? Imajen: AAP, Ministra ba Asuntu Estranjeiru Penny Wong
Husi Rex Patrick | 31 Agostu 2022 | Konteúdu Foun Liu ba Governu
Rex Patrick: Karik Timor-Leste sei sai Xina nia aviaun ida foun liu ka lae?
