Lafaek news–Juvinal da Costa, soldadu RTDL ida ne’ebé ho fuan bo’ot hamrik hamutuk ho nia belun nain 37 harii grupu ida ho naran Haburas Foho-Ailico, ho objetivu hakiak karau hahú ho fundu zero, iha tinan ida nia laran konsege rekoila rendimentu puru dolar rihun 11 ho karau aman 6 hodi harii uma ba kbiit laek sira.
Juvinal da Costa ho idade 39 hosi Aldea Ainaro Kiik, suku Foho- Ailico, postu administrativu Hatu-Udu, munisípiu Ainaro. Iha intrevista, nia konta, iha 2003, nia termina estudu Sekundariu no la kontinua ba universidade tanba ekonomia uma laran insufisiente atu apoiu nia, moris iha familia ida ne’ebé identiku ho vida agrikultura difisil atu sobrevive iha mundu edukasaun.
Juvinal ho maun alin hamutuk nain hitu kompostu hosi mane lima feto rua no nia rasik oan primeiru hosi familia ne’e hanesan mós responsabilidade boot oinsá bele sustenta familia ne’ebé moris ho vida agrikultura. Alende ne’e, maske ho nivél edukasaun ne’ebé kiik maibé nia mós hanoin oinsa bele lidera joven sira hodi hamoris fila fali neo solidariu ba malu iha suku Foho-Ailico.
Ho idea báziku ne’e, iha 2006, hafoin arte marsias taka, nia hamutuk ho nia maluk arte marsias, espesifikamente PSHT hodi forma grupu ho naran haburas Foho-Ailico ho objetivu atu fó solidáriu hodi harii uma ba malu no konsege harii uma lima, hafoin ida ne’e sira foka fali harii uma ba inan no aman faluk sira ne’e forsa laiha hodi harii rasik sira nia uma.
Fundu ba konstrusaun ne’e mai hosi grupu ne’e rasik, ezemplu karik maluk balun ne’ebé iha osan bele kontribui dolar 15, balun ne’ebe iha ai bele kontribui, no balun ne’ebé iha kareta bele fasilita hodi tula fatuk ho raihenek.
Bainhira progresu grupu ne’e avansa, Sira simu konsellu ida hosi Timor-oan ida ho naran kapitaun Vito Marsal ne’ebé sujere, bele ka lae grupu ne’e nakfilak an hodi buka osan, hosi hanoin ne’e sira hahu kedan programa halo toos ho intensaunn atu hakiak karau iha laran tanba konsiente mós katak membru hosi grupu ne’e maioria hakiak karau.
Nune’e, iha tinan 2019 grupu refere komesa halo toos ho hakarak ida katak, atu husik de’it karau iha laran maibé obstakulu ida tan mak sira la iha abilidade tékniku ida oinsa hakiak ho maneira propriu. Ho grasa natureza nian kapitaun Vito Marsal halo nia estudu militar iha Amerika, iha tempu ne’ebé hanesan nia aprende tan oinsa hakiak karau ho maneira lolos.
Hafoin nia fila, fó hanoin fali ba grupu katak, inisiativu ne’ebé ho modelu hakiak karau iha toos laran ne’e di’ak maibé susar atu bele hetan osan, modelu ida hakiak karau inan atu mulpitika ne’e sei han tempu naruk, bainhira mak nia hahoris, bainhira mak nia sai boot hodi ba faan, maibé Modelu ida fasil atu hetan osan mak oisan halo bokur hodi faan sei hetan osan lalais.
Nune’e inisiativa grupu nian ne’ebé husik karau iha toos laran nakfila sai fali program habokur karau aman. Iha momentu ne’ebá sira agradese tanba iha apoiu ida mai hosi NGO ho naran Redi karau ba moris di’ak (Redi Kamodi) maske, programa NGO ne’e nian detina ba suku Leolima no la’ós ba suku Foho- Ailico, maibé tanba suku Leolima la iha interese ba grogrma ne’e entaun transfere fali ba suku Foho-Ailico.
Iha momemtu ne’ebá kedan, GNO ne’e distribui ba sira fini ai-han karau nian hanesan, Lamtoro akua isin ida, haruka sira ba kuda uluk bainhira boot ona mak foin bele kesi karau. Nune’e Juvinal ho nia grupu simu fini ne’e mai kuda iha toos ne’ebé kobre etares 12. Iha Gurpu laran sira hamutuk ema nain 37. Hosi totál ema ne’e, sira fahe toos etares 12 ba kada ema ida hetan divizaun ida, atu nune’e alende sira kuda fini ai-han karau, sira mós bele kuda batar, aifarina, talas hodi bele sustenta familia hodi hein ai-han karau nian.
Ai-han karau ne’e lori tinan ida mak foin bele konsumu, tanba ne’e alende karau nia ai-han iha sira mós halo kolleta ba sira nia ai-han. Iha 2020 sira komesa ona kesi karau tanba sira nia ai-han karau nian iha ona. maibé difikuldade ida tan mak atu hetan karau oinsa, nune’e Juvinal konvoka enkontru ida ho membru grupu tomak hodi buka solusaun.
Iha enkontru ne’e, Juvinal esplika ba grupu katak, membru bele kontribui nia karau rasik, maibé ba sira ne’ebé karau la iha lalika triste, presija mak badinas de’it. Nia esplika tan ba sira katak, membru ne’ebé hatama karau ida, karik fó han iha fulan neen nia laran mak faan no hetan osan dolar 600, dolar 300 ne’e ba karau nain no 300 ne’e ba investimentu grupu nian. iha momentu ne’ebá grupu konkorda ho idea ne’e.
Nune’e iha grupu nia laran membru nain 12 de’it mak iha karau, entaun sira hakiak ida ne’e iha fulan tolu nia laran maske karau ne’e sei kiik maibé isin komesa di’ak ona. Juvinal iha inisiativa ida tan mak aprosima ho banku BNCTL hodi halo krediku. BNCTL admite katak grupu ne’e iha nia sustentabilidade liuhosi tuun direta ba haree grupu nia progresu, la to’o seman ida banku aprova kedan osan ho montante dolar rihun sanolu resin valu. Hosi kreditu ne’e sira aumenta karau haat nolu resin rau (42).
Iha fulan 6 laran, ho esperiénsia ne’ebé natoon sira konsege resovle osan kreditu nian maibé rendimentu ne’ebé sira hetan oituan ho montate dolar rehun lima. Hodi osan ne’e sira kontinua avansa ba oin, maibé Juvinal la pasivu, nia elabora tan proposta hodi hatoo ba Ministeriu Estadu Kordenadór asuntu Ekonomia (MEKAE) no hetan apoiu ho dolar rehun neen. Tanba ne’e, fundu ne’ebé grupu dadaun ne’e iha hamutuk dolar rehun 11, durante tinan ida nia laran. Osan rihun 4 mak distribui ona ba grupu no aktividade grupu nian la’o ho osan dolar rihun 7.
Halo aktividade hirak ne’e hau kontente tanba, efeitu hosi atividade ne’e halo familia kontente, komunidade kontente no autoridade sira mós kontente. Iha parte Menisteriu grikultira no peska mós dehan katak harii grupu hanesan ne’e la fasíl maibé ha’u bele halibuk ne’e orgolu boot ida mai ha’u,” dehan Juvinal
Nia esplika tan katak, iha grupu laran mesak ema katuas de’it so nia mak joven, no ida ne’e dala barak sai problema. Maibé iha fiar ida katak bainhira ita ko’alia kona ba problema de’it nunka más ema atu tuir, maibé bainhira ko’alia kona-ba moris diak ba ema hotu nian, konserteza ema sempre tuir ita.
No nia konsiente katak, dalan ida atu motiva joven sira mak ita tenke halo uluk. Konfiansa ne’ebé hetan hosi grupu ne’ebé ho membru mesak idade katuas, nia resultadu komesa influensia ona joven sira nia interese atu tuir. Los katak hetan susesu foin atinde de’it fundu grupu nian no seidauk lori susesu ba kada membru maibé ita esperansa atu realiza mehi ne’e,” akresenta nia
Juvinal relata tan, atividade kooperativa ne’e nia asesibilidaade ba merkadu durante tinan ida nia laran lao ho di’ak tebes maibé karau nia folin mak ladun balansu tanba dadaun ne’e iha area Hatu-Udu karau aman nia folin komesa sae tanba ema hatene katak grupu ne’e presija karau aman hodi halo bokur no faan tutan.
Iha iha momentu ida ne’e, karau aman kiik ne’ebé ami sosa ho folin dolar atus lima tenke presija fulan tolu atu ba merkadu. Ida folin atus haat ne’e presija fulan neen mak foin bele ba merkadu no bele hetan de’it osan ho funan dolar 200,” tenik nia
Bainhira grupu hola hosi komunidade tenke sulan too minimu fulan 2 masimu fulan ne’e hodi karau ne’e kosumu didiak ai-han ka lamtoro ne’e no hosik sirkula nia isin no isin ne’e kuandu iha mundasa mak foin bele ba faan.
Kompañia ne’ebé grupu parseiru ho mak Metinaru furak no Talho Bemori. Sira nia maneira sosa mak tenke tetu hosi kilograma 200 too 250 ne’e kompañia fó kilu ida dollar 2 sentavus 40 no hosi kilo 260 to 300 ne’e, kilu ida dollar 2 sentavus 70.
Alede halo aktividade koperativa ida ne’e Juvinal mós iha kompañia kiik ida ne’e dala barak nomu hamrik tanba nia ladun fokus, nia mós halo toos hodi motiva toos nain sira seluk no dadaun ne’e ni prepara karau luhan etares ida prontu ona atu halo produsaun ba karau, hodi bele faan fali tanba tuir nia observasaun katak foin katividade ne’e lao tinan ida de’it, komesa defisil ona atu hetan karau tanba ne’e nia hakarak halo ida ne’e nudar alternativu hodi hatan ba demanda.
Maske ho aktividade agrikultura, pekuaria, kompañia, Juvinal no nia grupu sei kontinua halo uma ba kbiit laek sira no dadaun ne’e uma tolu mak sei iha prosesu laran. Sira fahe oraiu ba servisu iha toos, fó han karau no iha sabsu domindu mak foin sira halo aktividade sosial.
Dezafiu no amiasas ne’e grupu ne’e hasoru mak mota iha aldea Ainaro kiik ne’ebé fulan hirak liu ba konsege sobu sira nia toos no loris toos kuaze hetares lima no hela de’it mak estares 20. Tanba ne’e nia husu nafatin ba Governu kompetente atu bele normaliza fali mota ne’e hodi nune’e halo sira livre, hakiak animal no halo toos hodi bele sustenta sira nia moris, ikus nia fó mensajen ba joven sira hotu katak, labele tabele an ba governu maibé di’ak liu servisu ba an.
Dalan ida mak aktividade agrikultura maske ema dehan ne’e servisu fo’er no la dignu maibé ne’e tanba ita seidauk iha mekanizmu oinsá atu moderniza no ita sei nafatin uza maneira tradisionál nia konsekuénsia mak sersivu ne’e todan no foer. maibé tenke konsiente katak agora ne’e modernu tanba ne’e presiza konsolida forsa hamutuk promove agrikultura.
Reportajen : Felisberto Fernandes
Editor : Agapito de Deus
