Ami Feto Timor Iha Ístoria rasik ba Ukun Rasik A’an!! Saudoza Olimpia da Costa [Buirai] Iliomar, 02/07/1958-08/03/1980 Naran Olimpia da Costa [Bui-rai], moris iha Luturoma-Postu Administrativu Iliomar-Lautem, iha loron 2 Julhu 1958, Mate iha Iliomar iha fulan Marsu 1980 ho idade 22[rua nolu resin Rua] ho idade nebe’e sei joven liu. Nudar Feto Rejisténsia ba Libertasaun Nasional, hamutuk ho komandante Lere Anan Timur hahu husi 1975-1980.
Durante iha resistensia saudoza assume kargu nudar kordenador Organizasaun Popular Mulher Timor [OPMT] hahu husi 1978- 1980. Naran Olimpia da Costa [Bui-Rai] kunhesidu iha povu Postu Iliomar nia let no sai hanesan inspirador ba ema resistensia sira, tamba feto ida nebe’e sei joven brani tebes hasoru invasor Indonesia, saudoza nudar mos inan ba feto resistensia sira tamba ho nia kapasidade no kunhesementu organizasaun maske la eskola iha banku eskola durante iha nia vida labarik no jovens, maibe sempre sai inspirador ba feto maluk sira no mane sira kontinua luta ba ukun rasik a’an to’o ran sulin no mate!!. Lia murak nudar inspirasaun ba resistensia sira maka nune’e “Rai ita moris fatin nudar ita nia direito, ita lebele husik rai, fatuk, ai horis, foho, to’os, natar, no ahi matan sira ba ema seluk nia liman hodi ukun fali!!!. Ita mak tenke sai nain ba buat hirak ne’e hotu iha ita nia rain moris fatin” mate ka moris loron ida Timor sei Ukun A’an!! Iliomar-1980].
Saudoza nudar oan boot husi maun alin nain 5 [Olimpia da Costa [Saudoza], Olgamira da Costa, Anina da Costa, Olivio da Costa no Jose Alves da Costa]. Saudoza nia aman Albino da Costa [Laihala-matebian] moris ho kama rua, saudoza nudar oan primeiro husi fen primeiro ho naran [Isabel da Costa-matebian], saudoza nia aman hola feto segundu tamba saudoza rasik mak obriga nia aman hodi hola tan feto kiik, tamba husi inan primeiro saudoza mesak deit, aman nebe’e mak ho idade avansadu tenke hola feto tan tamba obriga husi nia familia liliu fen primeiro no oan primeiro. Saudoza rasik mak ba hasoru feto kiik nia familia hanesan mos manu ain ba nia aman rasik, to’o ikus saudoza nia luta hodi hetan inan kiik akontese duni!!!.
Maske aman moris ho kama rua maibe familia kiik ida ne’e moris kontente tebes nunka iha problema entre inan sira, maibe depois moris hamutuk saudoza nia inan kiik kous feto nain rua tuir-tuir malun, saudoza sente la kontente tamba nia hakarak loos hodi nia inan kiik bele kous mane hodi nune’e bele troka nafatin nia aman iha Knua Luturoma. Iha tinan 1975 funu tama iha Postu Iliomar, saudoza ho nia familia sira halai ba Matebian hamutuk ho Aman, Inan kous, inan kiik ho nia alin feto nain rua hamutuk ho familia sira husi knua Luturoma tomak no povulasaun Iliomar. Tún husi foho Matebian, saudoza deside hodi halo servisu nudar feto resistensia [hanesan aktivista feto no Klandestina] no deside nia a‘an hodi la’o hamutuk ho kompatriota sira seluk nebee lidera husi komandante Lere Anan Timur. Saudoza tenke husik nia aman, inan nain rua ho nia alin feto nain rua fila mai vila hodi salva sira nia vida.
Saudoza nia kronoligia mate Iha fulan Fevereiru 1980 saudoza hetan informasaun iha ai laran katak, inan kiik kous tan ona mane oan ida, rona informasaun ida ne’e loron kalan hanoin hela deit nia familia sempre sente triste tamba nia rasik labele haree nia alin mane, nia hakarak loos ba kous oituan nia alin mak atu fila ba ai laran. Situasaun iha 1980 iha Iliomar perigozu teb-tebes ba familia Falintil sira, sempre muda sira ba mai ho kontrolu nebe’e makas husi Militar sira hamutuk ho nia liman ain [hansip]. Liu tiha semana rua depois nia alin mane moris, Saudoza deside nia a’an hodi mai vila ho subar atu kous netik nia alin.
Depois to’o iha uma familia nian, konsege hasoru no kous nia alin duni fo naran ba nia alin hanesan mos ninia naran [Olivio da Costa-Hala Nami]. Hela kuaze kalan ida hamutuk ho nia familia, espiaun militar Indonesia hetan saudoza mai ona vila no dadauk hela iha nia uma rasik. Iha oras balun deit nia laran, Militar Indonesia hamutuk ho Hansip husi Iliomar serku nia uma iha Larisoru parte suku Iliomar Primeiro, hodi kaptura saudoza maske konsege halai ona ba iha area bé matan Riri hodi subar iha neba. Maibe saudoza la konsege salva a’an, tamba Hansip sira kaer saudoza nia aman Lai Hala, no saudoza nia alin Hala nami hodi sai hanesan refein atu fo ameasa ba saudoza katak “ kuandu O la mai entrega a’an iha ami, maka ami sei Oho mohu O nia aman no O nia Alin mane, ami sei tau ahuk ba O nia alin nia ibun kuandu O la mai entrega an!! Tenik Hansip sira husi Iliomar.
Ho ameasa ida ne’e saudoza sente todan tebes, hodi deside katak [diak liu hau mak mate duke hau nia aman no alin mane] nune’e saudoza deside hodi entrega a’an ba iha Hansip ho Militar sira nia liman. Depois entrega a’an, Militar ho Hansip sira kartigu saudoza iha sira nia residensia [kantina] durante semana ida nia laran, durante saudoza hetan kastigu hetan torturasaun barak tamba saudoza la kohi fo informasaun kona-ba Falintil sira nia subar fatin, hanesan komandante Lere Anan Timur, Tabesi fera naben, no seluk-seluk tan. Mezmu hetan torturasaun saudoza kompri nafatin nia espiritu nasionalizmu la fa’an nia maluk resistensia sira seluk nia naran iha ai laran ka vila laran hodi salva nia vida. Depois semana ida hetan kastigu, saudoza konsege halai sai maibe destinu iha Maromak nia liman, saudoza ba subar besik nia familia nia uma hodi hatene informasaun uluk kona-ba nia familia, tamba nia tauk konsekuensia husi nia halai afeita fali ba nia familia sira.
Lo’os duni nia familia sira hetan tan torturasaun husi Hansip no Militar sira, tamba ne’e nia rasik mai enregra nia a’an ba Hansip ho Militar Indonesia nia liman. Iha kapturasaun segundu ne’e Hansip ho Militar Indonesia kastigu tan nia iha Kantina Iliomar, hetan torturasaun loron kalan, to’o ikus tamba laiha informasaun nebe’e Militar Indonesia persija tan, ne’e [Hansip ho Militar Indonesia sira deside hodi kesi saudoza nia liman ho talin iha sorin-sorin, haruka nia primo nain rua hodi dada ba suku 6 (nen) iha Postu Iliomar]. Tali iha liman rua, ho kondisaun isin molik falun deit ho hena rohan ida, dada ba suku 6 ho intensaun hodi hataun Frente Klandestina sira atu hapara sira nia aktividade suporta Falintil iha ai laran.
Kuaze semana ida nia laran Saudoza haleu suku nen hodi fo Esplikasaun ba povu sira liliu husi idade tinan 10 ba leten husi siku sira, Iha suku sira Saudoza ho isin molik, tali iha liman rua deklara iha palku leten katak “ita lebele husik rai, fatuk, ai horis, foho, to’os, natar, no ahi matan sira ba ema nia seluk nia liman hodi ukun fali!!!. Ita mak tenke sai nain ba buat hirak ne’e hotu iha ita nia rain moris fatin” Imi bele halo buat hotu mai hau, hau bele mate, maibe hau fiar katak loron ida Timor sei Ukun A’an!!. Iha okaziaun ne’e mos saudoza dehan, “deskulpa ba hau nia aman, hau nia inan sira, hau nia familia tomak, deskupa ba imi hotu, hau hateten ba imi, labele halo tuir saida mak hau halo ona ne’e tamba dala ruma la diak, imi labele triste, imi labele tanis!!!, buat nebe’e hau halo husik hau responsabiliza mesak! Hau hatene ona katak hau sei la moris tamba ne’e husik hau mesak assume responsabilidade ne’e!! katak saudoza iha suku sira.
Wainhira rona lia murak sira ne’e povulasaun sira inklui nia familia sira nebee ida boot ona triste no mataben sulin, tamba sira rasik laiha kbiit hodi defende saudoza nudar feto ran ho idade joven aten brani hodi hatudu liman ba Hansip no Militar nia matan laran, saudoza laiha sentimentu tauk, nakdedar, maibé ho oin mean Brani nafatin maske hatene ona nia atu mate la tauk hodi koalia sai hamrik metin hodi hateten ‘ loron ida Timor sei ukun a’an’!!. Iha fatin hanesan Hansip balun mos deklara ba familia sira husi knua Luturoma no povulasaun suku sira katak, “feto aswain ida ne’e ami sei haruka ba eskola iha Jakarta, hanesan nia [Olimpia da Costa] hateten katak Loron ida Timor sei ukun A’an, tamba ne’e ami sei haruka nia fila bainhira loos duni Timor hetan nia ukun a’an”!!, nebe’e husu ba familia sira labele triste no tanis tamba nia sei ba eskola dook, sei ba Jakarta nia sei fila mai bainhira Timor Ukun A’an tebes karik!!. Katak Hansip husi Iliomar ne’e, agora dadauk Hansip ne’e sei iha hela Atambua depois 1999. Depois ne’e Militar Indonesia hamutuk ho Hansip sira husi Iliomar ba Oho saudoza iha laletek oan ida naran Manlor besik komandante Serasa nia residencia agora ne’e.
Saudoza nudar Feto Primeiro nebe’e mak Militar oho iha Iliomar, no mate ho kondisaun nebe’e mak Orrivel, tamba Uniku Saudoza mak kesi nia liman ho kondisaun molik dada ba suku nen hodi hatauk frente klandestina sira. Iha loron 20 Dezembru 2006, saudoza nia aman rasik [Albino da Costa Lai hala hakotu I’is lolos atu hakoi ona saudoza nia Pai, maibe tamba ruin ida henesan hirus matan monu beibeik iha matebian nia kabaas, nee hatudu sinal ida katak tenke haloot hotu nia oan no alin sira nia restu mortais nebe’e namkari iha fatin-fatin. Tamba ne’e Familia sira deside hodi haloot saudoza nia ruin hamutuk ho nia tiun no alin sira mak mate iha funu laran, iha ai Ami Feto Timor Iha Ístoria rasik ba Ukun…
Saudoza Nia foto úniku Ida ne’e de’it maka sei iha, foto nee hasai iha Aniversariu Tinan Mericio AKARA ninian ba dala Uluk iha Iliomar iha 1975 Hakerek nain Jose Alves da Costa [Asaloy] Nudar Alin Ikun Saudoza, HP: 77386229.
