
Lafaek News (Lifau)–Kandidatu Prezidente Repúblika númeru sorteiru 1, José Ramos Horta iha kampaña ronde daruak iha Lifau Oe-kusse hateten, bainhira manan iha eleisaun segunda ronde simu mandatu Prezidente Repúblika sei la halo presigasaun ba ema ruma no sei la favorese ba partidu ida, maibé sai aman ba povu no partidu polítikus hotu iha Timor Leste.
José Ramos Horta hatoo asuntu ne’e iha sbertura kampana segunda ronde iha Lifau Oe-kusse, sábadu (02/04/22), hodi dehan sai prezidente repúblika la’os favorese de’it ba partidu ida no tau de’it nia ema iha governu.https://lafaeknews.tl/assanami-husu-militantes-pd-oe-kusse-hili-horta-lifau-hakat-la-diak/
Ha’u hakarak rona fila-fali iha kontestu foun iha prezidente foun ida, prezidente ida ne’e sei la buka halo presgisaun ba ema, prezidente ida aman ba nasaun tomak, ha’u hakarak rona ema hotu, la’os prezidente ida hakarak favorese ba partidu ida de’it ka tau de’it partidu ne’e nia emar sira iha governu ka iha ne’ebé-ne’ebé, ohin ha’u ho maun boot Xanana ho lider sira seluk ami mai dala ida tan iha rai Oe-kusse, tanba ita tama iha eleisaun segunda ronda atu vota hola desizaun iha loron 19 Abril,’’ Horta afirma.
Horta dehan ba povu Atoni-oan eleisaun hotu importante, maibé eleisaun ida importante liu mak loron 19 Abril ne’e, tanba iha tinan 4 liu ba Timor Leste komesa tama iha krize polítiku konstitsional no konsikuénsia parlamentu nasionál impaktu direta ba ekonomia rai-laran monu tun ba porsentu 8, tanba ne’e eleisaun ne’e importante atu hili kandidatu prezidente republika ida iha esperiensia nasional ho internasional.
Ha’u ko’alia parte rua nasional nian se ita boot sira hili kandidatu numeru 1 ne’e ita rezolve konstituisaun ne’ebé prezidente repúblika rasik viola dala tolu, ha’u manan prezidente repúblika ba tuur iha Aitarak-laran ha’u hahú kedan diálogu ho parlamentu sempre diálogu ho respeitu ho deputadu sira inklui partidu sira ne’ebé iha asentu iha Parlamentu no partidu seluk ne’ebé seidauk tuur iha parlamentu,’’ Horta afirma.
Horta promete iha Lifau Oe-kuse katak, bainhira manan iha eleisaun segunda ronde sei hala’o diálogu ho kandidatus sira ne’ebé la liu iha eleisaun prezidénsial ne’e no diálogu mós ho sosiedade sivil, tanba iha fulan ne’e nia laran nia (JRH) rona opiniaun barak husi sosiedade sivil inklui polítikus sira, ema hotu hatene ona krize ne’ebé nakfera iha Timor-Leste hahú husi 2018 too ohin loron.
Partisipa iha kampana dahuluk ne’e partisipante sira mai husi husi sub-rejiaun Pante Makasar, Oesilu, Pasabe ho Nitibe nadodon tomak ba Lifau hodi demonstra sira nia apoiu tomak ba kandidatu Prezidente Repúblika periodu 2022-2027, José Ramos Horta iha segundu ronde ba loron 19 Abril 2022..
Entretantu, iha diskursu polítiku kandidatu prezidente repúblika José Ramos Horta iha kampaña segunda ronde ne’e hateten, Programa kampaña ne’e haré liu ba áreas importantes hat (4). Ida ne’e la-os katak áreas seluk la-os importante, maibé áreas 4 né iha ligasaun liu ba hakotu krize nebé mosu, atu bele hadi’a fali Povu-nia moris, hanesan tuir mai né, repozisaun Ordem Konstitusional no Ordem Estadu de Direitu Demokrátiku Rekuperasaun Ekonómika (Post-Covid-19), Kompetênsia Konstitusional Presidente Repúblika Boa Governasaun no Justiça, programa ne’e nia objetivu prinsipal maka atu korriji aktus inkonstitusionais nebé aktual PR halo iha tinan 5 ikus né nia laran, hodi hatudu katak Presidente da Repúblika hatudu deit nia la halo ninia knar lolós, tuir Konstituisaun RDTL haruka, nia la imparsial, nia la iha bom sensu no la iha hanoin atu defende Estadu ninia intereses.
Aktus inkonstitusionais sira né bele loke presedentes ladi’ak ba futuru País nian no mos kria dadauk impaktu negativu iha komunidade internacional ninia avaliasaun ba Timor-Leste, hodi hafoer imajen Rai doben no Estado RDTL
Nian, tanba ne’e, ho programa ida ne’e, ita sei buka hakotu krize institusional, hadi’a povu nia moris no hadi’a imajem Timor-Leste nian, iha Mundu Internasional,’’ afirma Horta iha kampaña ronde daruak iha Lifau Oe-kusse.
Hodi dehan, razaun fundamental halo repozisaun ordem konstitusional no ordem estadu direitu demokrátiku, tanba iha mandatu Prezidente Francisco Guterres Lu-Olo, iha tinan lima nia laran, hamosu violasoens lubuk ida ba Konstituisaun Repúblika, halo violasaun ba Artigu 77º. – la kumpre Juramentu nebé hasai iha Tomada de Pose
Faktus Iha juramentu, nia dehan ‘sei kumpre no halo ema hotu kumpre Konstituisaun no Leis sira’, maibé simu tiha posse, nia viola tiha ninia juramentu hodi la halo tuir Konstituisaun no Leis sira, violasaun ba Artigu 16º. (2) – kona-ba deskriminasaun iha direito sidadaun Timor oan tamba konviksaun politika la hanesan, no ba Artigu 69º. – Separasaun dos Poderes, hodi viola gravemente poderes órgauns seluk nian, no. Artigu 106º. (2).
Horta dehan, faktus ida tan foti tiha knar Justisa nian, hodi halo julgamento ba membrus Governu sira nebé indijitadus husi Aliansa Maioria Parlamentar. Iha tempu hanesan, viola mos segredu justisa no prinsípiu direitu universal kona-ba ‘prezunsaun de inosênsia’.
Prezidente rekuza fó posse ba membrus sira, nebé indijitadus atu halo parte iha VIII Governu Konstitusional. Tuir artigu 106º. (2) Konstituisaun nian, dehan ‘Membrus Governu sira, Prezidente-Repúblika mak nomeia, tuir proposta Chefe Governu nian, Violasaun ba Artigu 62º. – kona-ba Poder polítiku mai husi povu.
Povu fó konfiansa ba Prezidente da Repúblika, hodi sai guardiaun ba Konstituisaun, maibé, iha realidade, nia mak viola uluk fali Konstituisaun, Violasaun ba Artigu 74º. (1) – garante regular funsionamentu Instituisoens Estadu nian, no Artigu 85º. alínea e) – Violasaun ba lei por omisaun; nudar Prezidente da Repúblika, la tau matan ba inprudênsia husi Tribunais sira, bain-hira hola desizaun ba asuntu estadu nian, hanesan lakohi tesi lia kona-ba petisaun nebé hato’o ba Tribunal kona-ba asaltu de poder, iha Parlamentu Nasional (viola prinsípiu universal Direito, ‘Ius Curia Novit’ – Juiz labele rekuza halo julgamentu ba kazus nebé hatada ba Tribunal).
Prezidente halo intervensaun ba independênsia Tribunais nian (hodi halo fali julgamentu popular ba membros governu indijitadus ba Governu AMP – komete uzurpasaun de poder – Hamate direitu politiku sidadauns nian no viola mos direitu ba bom nome sidadauns nian), Prezidente la halo intervensaun, bain-hira VII Governu halo levantamentu osan Fundu Petrolíferu ho montante USD 70 milhões, nebé la liu hosi aprovasaun Parlamentu nian.
Prezidente da Repúblika admite no enkoraja mudansa Meza PN la tuir LOFAP (Lei Orgânica ba Funcionamento no Administração Parlamentar), nune’e Prezidente Parlamentu Nasional (PPN) Aniceto Guterres – tuir perspetiva politika no ordem demokrátika konsideradu ilegal – tamba eleitu la tuir regra jeral, liu-liu eleito extra-parlamentar tamba Kontra determinasaun agenda Plenária Forsadamente hadau meza PN (uza forsa fízika no forsa Policial) Eleisaun Meza PN la tuir Rejimentu Parlamentar (LOFAP), Violasaun ba artigu 78º.
Horta afirma tan, kona-ba incompatibilidade – Artigu ida ne’e dehan Prezidente Repúblika labele hala’o kn’ar seluk bain-hira eleitu ona nudar PR, desde ke Senhor Lu-Olo eleitu nudar Presidente da Repúblika, nia nunka deklara formalmente katak nia husik ona kargu nudar Prezidente Partidu FRETILIN no Kontinua hanesan Prezidente Partidu FRETILIN, hamutuk ho Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN hodi kontinua hala’o politika ne’ebé favorese liu ba intereses Partidu FRETILIN no haluhan tiha dever hanesan Guardiaun Konstituisaun RDTL (ref. diskursu Dr Mari Alkatiri iha 22 Novembro 2021).
Deklarasaun Marí Alkatiri bain-hira fila hikas husi Portugal, iha Aeroporto Nicolau Lobato iha 27 Janeiro 2022, katak ‘Lu-Olo nudar Prezidente FRETILIN sei hetan nafatin apoiu Partidu FRETILIN nian, violasaun ba Artigu 86º. alínea (f) – Prezidente da Repúblika viola artigu ida ne’e, tamba la dissolve Parlamento Nasional iha período naruk, liu loron 60.
Iha fatin hanesan, reprezentante juventude sub-rejiaun Oesilu Ajano Tefa ho idade 20, afirma, distánsia husi Oesilu mai Lifau dook tebes, maibé maske dook tanba domin ba Ramos Horta, Xanana ho rai doben Timor Leste tenke la’o ba oin atu povu Atoni oan tomak partisipa iha prosesu dezenvolvimentu.
Ha’u mai husi Oesilu sub-rejiaun Oesilu ne’e dook tebes, sa’e kareta truck estrada at loos husi Oe-kusse villa too Oesilu, hau mai apoiu Ramos Horta ho avo Xanana ba ukun hodi hadia ami nia estrada iha Oe-kusse laran tomak, katak Ajano Tefa ba lafaek news iha Lifau, sábadu (02/04/2022).
Tefa ho esperansa katak kandidatu númeru 1 José Ramos Horta sei manan absoluta iha RAEOA tomak, tanba Horta ema ida matenek no mundu koñese bele hadia Timor Leste hakat ba ba oin hanesan nasaun sira seluk iha mundu rai-klaran.
observasaun lafaek news nota, iha kampaña dahuluk ne’e hetan partisipasaun másimu husi militantes partidu CNRT, PD, PDRT, UDT, Frente Mudansa, ASDT, PUDD no Partidu Repúblikanu, inklui STAE ho CNE no observador nasional no internasional, durante kampaña la’o hakmatek tanba hetan seguransa husi PNTL RAEOA no tuir ajenda kampaña daruak kandidatu númeru sorteiu 1 ne’e sei hala’o de’it diálogu aberta iha munisípiu Likisá.
Jornalista : Abekha Raihusar
Editor : Agapito de Deus




