
Lafaek News–Uniaun Uuropeia (UE), ho Fundasaun Ho Musan Ida, Fundasaun xpand no Oxfam Timor-Leste, hala’o lansamentu ofisialmente ba programa Rai Matak, ne’ebé organiza kona-ba inovativu (foun ida oin seluk liu), iha suku Lalawa, postu Administrativu Tilomar Munisípiu Kovalima
Tuir Embaixadór Uniaun Europeia ba Timor-Leste, Embaxada, Andrew Jacobs, hatete, projetu ida-ne’e mak pakote finansiamentu uniku boot liu ne’ebé jere husi Uniaun Europeia iha Timor-Leste, no komprimisiu ida atu apoia povu Timor-Leste
Ida ne’e mak pakote finansiamentu úniku boot liu ne’ebé jere diretamente husi Uniaun Europeia iha Timor-Leste no hatudu UE nia kompromisu atu apoia Timor-Leste no ninia povu hodi implementa inisiativa sira kona-ba mudansa klimátika,”esplika Embaxadór Uniaun Europeia, iha Timor-Leste, Embaxada, Andrew Jacobs, liu husi Komunikadu Imprensa, 28/01/2022.
Embaxadór UE iha Timor-Leste, ne’e esplika, Projetu Rai Matak ne’ebé hetan finansiamentu husi Uniaun Europeia (euro 2.7 millaun katak dólar 3.1 millaun) hodi serbisu hamutuk entre organizasaun Fundasaun Ho Musan Ida, Fundasaun xpand no Oxfam Timor-Leste atu lori atividade agríkola karbonu nian ba fatin sira seluk iha Timor-Leste ho modelu haktuir WithOneSeed/Ho Musan Ida, iha postu administrativu Baguia, Munisípiu Baucau nian.
Embaixadór ne’e hatutan, iha tinan rua ikus ne’e, iha 2020 no 2021, bee-sa’e maka’as no halo estragu barak, iha Timor-Leste no mosu mós pandemia Covid-19, no nune’e, importante tebes hamosu programa sira ne’ebé apoia komunidade, hanesan Rai Matak, atu hasa’e reziliénsia koletiva.
Nune’e, Diretóra Fundasaun Rai Matak Leopoldina Joana Guterres, informa, nia parte apresia tebes ho apoiu husi UE hodi hala’o atividade refere no benefisiáriu husi Prémiu Direitus Umanus “Sergio Vieira de Mello” (2020), simu husi Sua Exelénsia Prezidente Repúblika, Francisco Lú Olo Guterres, hateten katak, ekipa husi Projetu Rai Matak sei servisu hamutuk ho organizasaun lokál sira, nu’udar terseira parte, ne’ebé sei hala’o knaar iha área sira seluk atu hasa’e kapasidade no garante katak programa kréditu karbonu hato’o husi Timoroan ba Timoroan.
Iha Munisípiu Covalima, ho laran- haksolok tebes mak ami servisu hamutuk ho Centro Comunidade Covalima(CCC), lidera husi Sr. Alberto Barros, no hetan apoiu husi Friends of Suai, Covalima, atu implementa Projetu Rai Matak iha Postu Administrativu Tilomar Iha fulan sira tuir mai, ami sei servisu hamutuk mós ho organizasaun lokál sira, nu’udar terseira parte, iha Baucau no mós iha Liquiçá, atu identifika área foun sira ne’ebé sei kuda ai-horis atu bele hetan sertifikasaun ba kréditukarbonu husi Gold Standard.”esplika Diretora Fundasaun Ho Musan Ida.
Nia hatutan, Hahalok ida-ne’e mak sei fó dalan ba harii Fundasaun Rai Matak, ne’ebé Timoroan kaer no jere atu promove Timor-Leste nia kréditu karbonu ba mundu no nune’e hatudu katak ita mós hatuuran nu’udar sidadaun no sidadan di’ak ba mundu,”esplika Dtetora Fundasaun Rai Matak.
Leopoldina, salienta, Bainhira hala’o modelu Ho Musan Ida iha área sira seluk iha Timor-Leste, Rai Matak sei fasilita, Harii empreza sosiál viável iha área oioin no nune’e, hatuur baze ekonómika viável ida ba dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste, Hetan rezultadu di’ak liu iha edukasaun, seguransa alimentár no bee, Haforsa relasaun iha nível nasional tanba organizasaun komunitária oioin mak servisu ba programa hanesan no liuhusi fahe hanoin no esperiénsia ba malu, sira sei haforsa liután relasaun komunitaria no sosiál iha Timor-Leste tomak. Ida ne’e sei ajuda likit sira nia terus no trauma uluk nian no hadiak ita-nia ambiente no haburas espíritu koletivu.
Durante tinan 30 nia laran, programa sira ne’ebé kria liu husi Rai Matak sei, fó rezultadu di’ak ba agrikultór 2,000 ninia ekonomia no sira nia membru família entre 6,000 to’o 10,000 tanba sira sei simu pagamentu, sei kuda aihoris liu millaun 3 (3.000.000) hamoris retornu ekonómiku tanba armazena karbonu hasa’e dezenvolvimentu empreza sosiál, promove igualdade jéneru no benefísiu sosiál no kulturál, fó asesu ba servisu finanseiru lokál no kulturál ne’ebé apropriadu; no hasa’e kapasidade lokál liu husi dezenvolvimentu abilidade no transferénsia jestaun programa ba autór lokál sira, Projetu Rai Matak hahú implementa iha fulan Novembru 2020, maibé lansamentu ofisiál muda fali ba loron seluk tanba mosu pandemia Covid-19 no ita labele lao bá-mai hanesan baibain.tenik Diretora.
Iha lansamentu ne’e hetan partisipa husi, Embaxadór UE, NGO lokál no internasionál, Laureadu Premiadu Nobel da Paz, José Ramos Horta,, SEA, Vise-MAP, MKAE, no autoridade Munisípiu autoridade lokál, sira inklui komunidade sira husi postu administrativuTilomar, munisipiu Kovalima nian. .
Jornalista : Egidio Nono
Editor : Agapito de Deus




