Lafaek News – Komunidade afetadu porojetu Suplay Base, suku Camanasa, Postu Administrativu Suai, Munisipiu Covalima ne’ebé afetadu hosi Projetu Suai Supply Base (SSB), arepende impaktu iha projetu SSB ne’ebé goja osan rekomensasaun maibe tau hela preukupasaun ba jerasaun iha futuru.
Nain ba plantasaun sira arepende ho osan kompensasaun uza tempu badak de’it no hakiak problema ekonomia iha futuru ba oan no beioan sira.
Reklamasaun ne’e hatoo hosi benefisiariu hosi espropriasaun projetu SSB, Armindo do Carmo ba jornalista sira wainhira kobertura ba asuntu mudansa klimátika no kontribuisaun Suai supply Base iha Aldeia Sanfuc, Suku Camanasa Suai.
Armindo do Carmo, benefísiu husi projetu Suai Supply Base mak sira hetan pagamentu husi Governu maibe, kompensasaun ne’e ajuda komunidade hodi atende nesesidade báziku hanesan konstroi uma, selu oan sira-nia eskola, no sosa transporte hanesan motor.
“Benefísiu ida-ne’e ajuda loos ami nia moris iha tempu badak, maibé ba futuru sei sai preokupasaun boot tamba to’os no natar la iha ona,” abitante afetadu ba Suai supply Base, Armindo do Carmo ba jornalista sira iha Samfuc, 24/03.
Armindo haktuir, antes ne’e komunidade barak depende ba atividade agrikultura hanesan halo to’os, natar, no kuda batar no ai-horis seluk maibé agora rai ne’ebé bele asesu ba produsaun lokal menus tanba parte barak okupa husi projetu Suai Supply Base. Ba futuru projetu Suai Supply Base ne’e sei fó kampu traballu ba Timor oan sira maibé sira hakarak involve diretamente iha projetu ida ne’e, liu-liu iha oportunidade servisu, nia haktuir.
“Ami hakarak husu governu no parte relevante sira atu fó prioridade ba komunidade lokal hodi servisu iha projetu ne’e,maske ho buruh kasar de’it mos diak, naran katak ami bele kontinua hetan rendimentu tamba ami la iha ona to’os no natar,” Nia informa.
Nia mós hato’o preokupasaun kona-ba kualidade uma ne’ebé konstrui husi governu ba afetadu sira.
“Maske programa hari’i uma hanesan MDJ ba ami maibe maibé la garante durabilidade tempu naruk tanba material ne’ebé uza hodi konstrui uma, la kualidade,” dehan komunidade afetadu SSB.

Komunidade aldeia Sanfuc Lidia Jacinta hateten, nia natar iha aldeia Sanfuc mota sorin sukat ona iha tinan 2011 maibe seidauk fo kompensaun, impaktu mudansa klimatika bee maran entaun sira abandona ona sai rai Estadu, maske seidauk pagamentu.
“bee la iha ami labele halo natar, ami kuda batar deit. Natar ne’e uluk sukat ema hotu-hotu kontribui hektar rua. Implementasaun projetu suai supplay base ne’e mos diak ba futuru tamba ne’e hau garante katak ami sei hetn servisu iha projetu ne’e,”dehan Lidia.

Iha sorin seluk Xefe Suku Camanasa, Fernando Noronha akresenta, prosesu planu estabelesimentu Suai Supply Base durante implementa iha munisípiu Covalima. Liuliu iha suku Kamanasa – hahú iha tinan 2010.
Prosesu implementasaun projetu ne’e kobre aldeia haat ne’ebé hetan alargamentu no ida-ne’e afeta komunidade sira nia hela fatin no to’os no natar.
“Iha Aldeia Sanfuc mota sorin mai hektares 414 ne’e hetan ona kompensasaun tanba projetu tama mai ne’e lolos hektar 415 maibe momentu sukat ne’e iha mota sorin hamutuk hektar 1.113, entaun pagamentu ba hektar 414, 99 no hektar iha mota sorin seidauk maibe bainhira mak atu pagamentu ami autoridade lokal mós seidauk hatene tanba asuntu ne’e Estadu nian,” Xefe suku afirma .
Autoridade lokal ne’e subliña, iha aldeia Sanfuc mota sorin, durante sukat hotu, seidauk hetan kompensasaun entaun komunidade sira aproveita halo to’os, nune’e rai barak mak husik tanba mudansa klimátika.
“Antes planu Suai supply base ne’e, komunidade sira halo to’os, depois implementa projetu ne’e , sira la halo to’os ona iha rai ne’ebé halo ona kompensasaun ne’e tanba rai Estadu ona. Komunidade ne’ebé afeita ba Supply Base ne’e aldeia Sanfuc kuaze hotu no Fatuisi mós hanesan. Aldeia Maniqui no aldeia Ailoc-laran balun de’it maibe hare’e ba komunidade Suku Camanasa ne’e kuaze afeita ba projetu Suai Supply Base ne’e,” Dehan Xefe Suku Camanasa.

Relasiona ho preokupasaun ne’e, Pontu Fokal Diresaun Ambiental, Domingos Barreto Leite deklara tan katak Projetu Suai Supply Base (SSB) iha pozitu no mós sai preokupasaun komunidade nian tanba impaktu ambiental.
“Ita hatene impaktu ambiental ne’e iha duni. Ami hare’e komunidade barak sei triste tanba rai ne’ebé uluk halo to’os agora abondona hotu, peskador depende ba iha tasi maibe ba oan sira iha Covalima, projtu Supply Base ne’e halo jardin di’ak,” dehan Domingos Barreto.
Entretantu tuir dadus, husi suku Camanasa total área ne’ebé okupadu husi projetu Suai Supply Base to’o 414 hektares, no iha nivel individu, komunidade simu kompensasaun ho 1 metru2 $ 3 dolar amerikanu. Uma kain ida iha direitu hodi kontribui ba hektar rua, husi kompensasaun ne’e.
Jornalista: Gracia Soares




