Lafaek New—Ho realidade mudansa klimátika ohin loron iha mundu aperta makas setor agrikultura labele fo fuan di’ak ba toos nain bailoron-naruk no udan la tuir tempu.
Iha munisípiu Lautém, toos nain sira triste, ho realidade ne’ebé da-daun mundu hasoru inklui Timor Leste, udan been turuk la tuir tempu, loron habai rai ho durasaun naruk, estraga agrikultor sira nia toos no natar la fo produsaun di’ak ba sira.
José Xavier, nu’udar agrikultor hosi aldeia Etepiti, haktuir mudansa klimátika impede udan mai la tuir tempu, produsaun aihan lokal ladun ladun buras hanesan tempu hirak liu ba kotuk, rai maran no sai ruin, lakon fertalidade iha rai okos la fo buras ba aihoris no aihan local sira iha toos laran.
“Tempu Otubru Novembro nia laran udan tun ne’e ita kuda di’ak ona, maibe liu fali ida ne’e mak tun ne’e problema boot ita kuda batar lakeru buat hotu laiha, tanba udan la tuir nia klima, udan mai fali iha fulan dezembru no Janeiru, liu fali ne’e ita baruk servisu ona,” hateten José Xavier ba Lafaek News iha Com, munisipiu Lautém, Kinta (24 Abríl 2025).
Mudansa klimátika nia at mak produtu local moris la saudavel, hetan estragus mos hosi animal, akuza rendimentu la sa’e atu responde ba nesesidade inklui selu oan sira nia eskola.
Joana dos Santos hanesan toos nain, ho espresaun triste, tanba aihan local ne’ebé nia rasik kuda iha nia toos laran, hanesan batar, lakeru no fore talin, produtu hirak ne’e labele moris tanba udan tau rai la tuir nia tempu.
“Ami nia produtu depende ba udan ben, mais udan ben mai tarde ne’e fo impaktu ba produtu sira, hanesan Aidila, batar, fore, lakeru, uluk laiha, maibe tinan ida ne’e mak uituan, hanesan ami han ne’e bote rua ou tolu, de’it, ami halo toos mak udan ben laiha ne’e, laiha ona, ami ba fan iha Com Lospalus, ami fan Ai-farinha talas ne’e ha’at $1,” tenik Joana dos santos .
Relasiona ho preukupasaun toos nain sira iha munisípiu Lautém, Diretor Guarda Floresta munisípiu Lautém, Eujebio Freitas de Jesus, haktuir kada tinan governu halo bibeirus permanente iha Lospalos hamutuk 35.000.agora
difinisaun ona ba komunidade sira hodi halo balansu ba mudansa Klimátika.
“Komunidade barak mak iha interese, kuda ai tanba ai nia valor ekonomia ne’e iha, no mos ba mundansa Klimátika, tanba agora udan monu rai la tuir nia tempu, ai laran barak mak estraga, maibe iha Lospalos sei iha maibé fatin seluk rai maran, nasaun seluk mak tesi ai arbiru no halo rai manas makas entun nia impaktu mai ita Timor afeita hotu, entaun ai oan ne’ebe ami oferese ai valor ekonomia ne’e hanesan ai-teka, mahonik, ai kiar, ai na, ai -itas, ai-kameli, no mos ami fo ba protesaun ba rai halai,” Eujebio Freitas relata.
Iha sorin seluk, reprezentante Siguransa Alimentar Munisípiu Lautem, Januario Portu de Barros, agrikultor sira iha nafatin vontade kuda rai, solusaun mak fornese ai-oan ba grupu agrikultor sira hodi kontinua kuda atu bele proteze produtu iha tempu bailoron naruk.
“Ami hanesan liman ain ba povo agrikultor iha Lautem ida ne’e produtu ne’ebe agora komunidade sira kuda mak hanesan batar, fore Rai, fore keli, fore mungu, talas, ai-farinha ho fehuk, hanesan fulan ida ne’e udan ladun mai, entaun liu loron ona produtu isin ladun di’ak, tanba udan fulan rua fulan tolu mak tun dala ida, produtu sira isin ladun diak, ami nia dever mak ba fila rai, fornese bibeirus oan sira hodi proteze produtu sira durante tempu bai loron naruk,” dehan nia.
Tuir komentáriu hosi peskizador La’o Hamutuk, Elia da Costa Araújo katak, mudansa klimatika ne’e rasik mai husi nasaun riku sira ne’ebe hala’o produsaun mina hodi hamosu gas ikus mai hamosu mudansa Klimátika fo impaktu ba nasaun barak.
“Kontribui ba mudansa Klimátika ne’e husi nasaun riku sira hanesan indústria ne’ebé la’o hela, banhira indústria sira halo produsaun bo’ot uza mina sira, entaun ida ne’e impaktu bo’ot ida ba Ita nia klima ne’ebe akontese, Timor Leste Kontribuisaun mos ba mudansa Klimátika, ita seidauk iha dadus, Timor nia prosesu desenvolvimentu orsamentu ne’e mai husi mina no gas, indereta katak ita mos halo maske halo produsaun Kiik, maibé halo aplikasaun ba mudansa Klimátika. Lao Hamutuk mos halo hela peskiza ida ba mudansa Klimátika ba ai-han agrikultur sira peskiza ne’ebe Lao Hamutuk seidauk finaliza, maibé ita haree mudansa Klimátika sai hanesan kauza ida ba ita rain,” nia esplika
Kauza husi mudansa Klimátika kontribui makas hosi nasaun boot sira ne’ebé fábrika oin-oin hodi hamosu gas estufa sa’e makas, halo udan la mai tuir nia tempu no bai loron naruk, mudansa Klimátika ne’e rasik la’os fo de’it impaktu ba toos nain sira, maibe nia impaktu mos ba espesies sira iha tasi laran, Timor Leste nia kontribuisaun ba mudansa klimátika 0.003% menus liu kompara ho nasaun boot, maibé TL sai vuneravel liu ba impaktu mudansa Klimatika.
Jornalista : Maria José
