Lafaek news–Antonio Araujo alias Makikit kontribui ba luta tinan 24 ba prosesu libertasaun nasional, seidauk hetan direitu nu’udar veteranu hanesan sira seluk, maske gasta osan $.600 hodi trata dokumentu, maibé ikus mai laiha rezultadu pozitivu.
Veteranu haktuir ba lafaek news, Iha 2003 bainhira hahú rekollamentu dadus ba verteranu, Antonio Araujo ho kódiku Makikit kuaze gasta osan 600 dollares hodi trata de’it dokumentu veteranu nian, maibé laiha solusaun too agora seidauk hetan osan veteranu, pasiensia moris iha situasaun difisil hanesan kondisaun uma la dignu no aihan uma laran mamuk.
“Iha tempu ne’ebá señor Amaumeta mak mai rekolla ha’u nia naran maibé ikus mai nia mós mate entaun prosesu ne’e lakon tiha,” dehan Antonio Araujo alias Makikit iha nia rezidensia aldea Raimean, Suku Lahane oriental, foin lalais ne’e.
Antonio Araujo ho idade 76 ho kaben Filomena Paula Noronha iha oan hamutuk nain lima kompostu mane tolu feto rua, sira nain hat forma ona uma kain ketak-ketak falta oan mane ida sei hela hamutuk oan inan-aman iha situasaun krize ekonomia uma laran no hela fatin la dignu hanesan ema luta nain.
Osan oituan ne’ebé avó Antonio hetan hosi governu mak idozu nian, maibé ba osan veteranu nian seidauk hetan no foin da-daun mak ba halo verifikasaun no nota katak naran sai tiha ona, maibé sei iha prosesu laran.
Difikuldade ne’ebé avó Antonio hasoru iha nia moris mak ai-han hosi toos laran dalaruma iha no dala ruma laiha no ida ne’e depende ba udan been tanba ne’e la’ós Maromak mak kastigu maibé sira mak sukat sala hodi kuda latuir nia tempu por ezempu, tempu udan mai lakohi kuda sedu maibé hein udan liu tiha mak foin kuda tanba ne’e iha faillansu.
Avó antonio mós fó nia hanoin kona-ba dezenvolvimetu iha rai Timor, iha ne’ebé nia mós sente, maibé dala barak la tun to’o ba sira, maibé nia la ezije ba governu tanba ema barak ne’ebé governu presija tau matan la’ós sira de’it, maibé nia fiar katak tempu ruma sei to’o ba sira no sira mós nafatin harohan no fiar katak moras sei iha mudansa ba oin.
Avó anotnio Araujo haktuir nia kona-ba nia kontribuisaun ba luta independensia, dezde golpe akontese entre UDT ho FRETILIN iha 1974, nia hahu involve iha armada iha rejiaun fronteria too mai halo segurasa iha Dili laran. Iha tempu ne’eba nain ulun Nicolau Lobato hili nia lidera sesaun no komanda ema ba ai-laran.
“Iha 1980 Avo ha’u ho ha’u nia maluk balun mai rende no hahu fali klandestina no servisu iha kaixa Bidau no servisu hamtuk ho Maun Maukali Loriku Asuwain to’o ita ukun an,’’ katak
Durante iha ai-laran avó antonio mós hetan tiru no kartus borus nia lima parte karuk no ida ne’e akontese bainhira Avó Xavier ho nia maluk sira kontra hasoru malu. Kanek ida ne’e lori tinan lima no nia uza de’it ai-morik tradisionál to’o rekupera fila fali.
Makikit rekomenda governu tenke rekoñese mós natureza no uma lisan sira hotu iha Timor laran tomak tanba durante iha luta forsa ne’ebé ema barak uza hodi defende nia an mak sira nia uma lisan rasik. Se ida ne’e governu haluha signifika katak rai ne’e sei la kaer metin ita no problema sei nunka hotu.
“Durante luta iha ai-laran dala ruma kilat tarutu iha ailaran fuik no ami sente iha ne’ebá ema laiha maibé kilat tarutu no ami fiar ida natureza mak luta hamutuk ho ita, tanba ne’e governu tenke dignifika mós natureza no uma lisan”, tenik nia
Iha sorin seluk, xefe Aldea Rai-Mean, Alarico Souza De Carvalho hatete nia sente bainhira nia ema kaer kilat luta ba rai ida ne’e too ita hetan reberdade maibé to’o iha liberdade ne’e kuandu sira ba trata sira nia dokumentu lori tempu ba tempu.
“Tuir lolos sira hanesan Avo Antonio kaer kilat luta ba rai ida ne’e labele hela iha uma ne’ebé halo ho kalen governu presija tau matan ba sira, maibé realidade buat sira ne’e la kontese,” tenik xefe Aldea
Nia observa katak hosi nia Aldea dala barak joven sira ba tuir rejistu forsa armadas ka polisia ka ba eskola universidade dala barak husu kona-ba visa veteranus iha mak bele ba entaun hanesan Avó Antonio nia sente triste tanba sira nia naran ne’e la eziste iha komisaun veteranu.
Buat sira ne’e akontese tanba banhira ema veteranu sira hosi Aldea ne’e ba trata dokumentu veteranu nian dala barak naran lasai, tenke iha onkos entaun buat sira ne’e hotu impede prosesu hotu, maibé xefe aldea ne’e mós dehan katak iha rai liberdade ida ne’e presija tau atensaun ba sira ne’ebé luta ba rai ne’e.
‘‘Se ita halo diskriminasaun ruma ka ita foti osan sira ne’e ba ita nia an rasik ita nia moris sei la hakmatek,’’ Makikit hakotu.
Jornalista : Felisberto Fernandes
Editór : Agapito de Deus
