Lafaek News—Moris tomak dependénsia ba instiuisaun Polísia Nasionál Timor Leste hanesan toos ho natar hodi sustenta nesesidade uma laran liu-liu investe oan sira nia futuru liu husi estudu, nune’e iha 2019 laiha ona dalan atu hakat ba tuur iha nia servisu fatin tanba hetan demisaun husi nia komandu rasik ho razaun sofre moras no lakon komunikasaun.

Saida mak akontese iha uma kain Juvita das Dores ho nia oan mane nain haat, hela ho kondisaun uma ne’ebé la favoravel no oan sira lakon nia futuru edukasaun , tanba la simu ona osan husi nia instituisaun ne’ebé nia rasik konsidera hanesan toos ho natar.
Tuir istória, juvita konta, nia hahú tama iha instituisaun PNTL nu’udar ajente too ajente principal iha 2003, hodi hala’o servisu hanesan investigadora iha Sela Kaikoli, husi 2003 too iha 2015, ajente prinsipal ne’e komesa sofre moras nia rasik deside halo tratamentu tradisional, tanba moras feto nian só bele kura ho aimoruk tradisionál.
Iha 2015 ne’e, Juvita (ajente prinsipal) sofre ona moras nune’e tenke halo tratamentu ho medikamentu tradisionál no la fó informasaun ba nia komandu rasik, kona-ba sofrimentu moras ne’e, no komandu rasik komandu mós la vizita atu bele hatene Juvita nia moras, too iha 2019 komandu deside halo demisaun tanba lakon informasaun.
“Durante ha’u moras ha’’u nia instituisaun PNTL ne’ebé ha’u servisu ba la vizita hodi hatene ha’u nia kondisaun moras, maibé ikus ha’u simu informasaun katak ha’u hetan demisaun, laiha buat ida ha’u respeita desizaun husi ha’u ia superior, maibé ha’u nafatin konsidera instituisaun PNTL nu’udar ha’u nia toos ho natar,” eis ajente principal PNTL ko’alia ho hamonu mata-wen iha nia rezidénsia Beto aldeia Naroman suku Madohi, foin lalais ne’e.
Juvita ko’alia ho tanis hodi hasai farda PNTL ne’ebé kuidadu hela iha armariu ne’ebé fohuk namtaten, kaer iha liman no maten-wen suli nadodon hodi hasai lai “ha’u sei hadomi farda ne’e too ha’u mate, tanba farda ne’e mak nu’udar ha’u nia toos ho natar,” Juvita espresa.

Nune’e, Juvita hikar fali farda PNTL ne’ebé tara ho kabidu hodi hatama hikas ba armariu laran, hodi dehan, osan sentavus ida teb-tebes mós laiha, kondisaun uma la favorese no oan na’in lima lakon direitu estudu, tanba laiha ona kapasidade finanseiru hodi selu oan sira nia eskola.
“Ami uma iha, ha’u moras tiha kondisaun uma la di’ak ona katuas oan kondisaun la di’ak, osan laiha ha’u labele halo buat ida, entaun ami husik hela uma iha 2015 ba hela ho familia, maibe provizóriu de’it, oan sira ba hela ho nia primu sira, atu hadia ami nia uma maibe moris hanesan ne’e susar, entaun hodi saida maka atu hadia,” hateten juvita.
Juvita laran metin liu ba família mak sustenta hahan dadeer too kalan, importante labele na’ok maka han, sei iha família sira hodi sustenta sira nia moris ne’e, maske oan na’in lima ne’e labele kontinua sira nia eskola, maibé importante kuidade sira nia saúde di’ak, tanba moris mak hanesan susar ho terus tenke hasoru.
“Kona-ba ai-han ami garantia de’it ba familia maka loron-loron atende, sira laiha obriga an sira tenke fo duni ba ami hodi han, tanba laiha hahan tidak munking sira atu husik ha’u no laen ho oan sira atu mate, entaun sira tenke ajuda duni, maske iha situasaun la di’ak nia laran maibe sira tenke ajuda duni ha’u,” espresa ho Tanis.

Iha sorin seluk, Domingos Pinto alias “Tetuk Tatoli” ho idade 51, nu’udar rezisténsia, iha ne’ebé la hetan valorizasaun husi estadu hodi konsidera nia kontribuisaun ba ukun rasik ida ne’e, ema ne’ebé uluk nega nia rain ikus mai moris di’ak no ema ne’ebé uluk traidór rai ne’e moris kontente, tanba saida mak ema sira ne’ebé luta kiak too rabat rai.
Domingos “Tetuk Tatoli” haktuir nu’udar xefe família sente presaun husi ekonomia uma laran too nia hetan moras, tanba nia kaben Juvita hetan demisaun husi nia komandu PNTL no nia rasik (Tetuk Tatoli) lakon valor husi estadu ba nia konstribuisaun iha prosesu libertasan nasionál ida ne’e.
Pasiénsia demaziadu ba uma kain ne’e, laiha hela fatin no oan sira lakon direitu asesu edukasaun, maske iha prinsipiu husi luta libertasaun nasionál ida ne’e atu voriza ema hotu liu-liu sira ne’ebé luta ba rezisténsia atu moris netik iha uma kain ne’ebé dignu.
“Susar tebes atu hetan osan hodi hadia uma, oan nain haat tenke paradu nia estudu, deside tenke hela provizóriu ho família, ami nia moris realidade maka ida ne’e, durante ami hamutuk iha toos laran de’it, la servisu, ferik oan mos la servisu ona entaun araska tebes, ha’u labele halo servisu todan tanba kartus ne’ebé uluk hetan tiru husi military Indonézia too agora seidauk hasai husi ha’u nia isin lolon,” katakk Veteranu ne’e.

Maibé, baze fundamentu ba família uma kain ida tenke iha hela fatin, maske enfrente dezafius oi-oin, sei iha netik uma ida hodi hamahan netik iha susar no terus ne’ebé hasoru, maibé realidade uma kain Domingos ho Juvita (ajente prinisipal PNTL), hasoru hela fatin teb-tebes laiha, oinsá mak bele garante oan sira ne’ebé di’ak.
Domingos rekomeda ukun nain sira, tanba hanesan inan-aman ba nasaun no povu ida ne’e, se hanoin nia povu ho laran luak loke matan ba hare’e povu sira ne’ebé agora enfrenta hela problema.
“Ha u kondisaun ne’ebé la di’ak (lian tanis-red), halo servisu todan labele, ha’u baisa bei-beik iha HNGV, ate ha’u hela ho ha’u nia banin sira mas fo servisu ba ha’u maka dasa rai, durante halo tratamentu ba ha’u nia feen nia moras depedensia deit ba familia, to’o uma aat hotu la hadia oan sira mos la eskola hotu,” Espresa ho Mata ween.
Iha fatin hanesan, Lisandro das Dores C. Pinto, haktuir ho realidade ne’ebé nia inan Juvita hasoru bainhira hetan demisaun husi instituisaun PNTL, fo impaktu tebes ba nia hodi kontinua eskola, tanba laiha osan atu selu eskola, maibé sorte remata netik ensinu sekundáriu iha eskola Nobel da Paz.
“Ha’u remata iha eskola sekundária Nobel da Paz iha tinan 2018 la kontinua to’o agora, hakarak atu kontinua estudu iha universidade, mas haree fali ba Papa ho Mama moras hanesan ne’e ekonomia laiha atu sustenta ami oan sira,” dehan Lisandro das Dores C. Pinto, ba lafaek news iha nia rezidensia Beto Timur.
Ho situasaun ne’e, Lisandro lakon hanoin atu kontinua eskola, laiha dalan seluk atu hili entre eskola no servisu, pasiénsia tenke ajuda nia mama (eis polísia), tau forsa hamutuk kuda modo hodi sustenta nesesidade uma laran.
Lisandro lembra hikas bainhira nia mama sei servisu buat hotu la failla, presiza saida de’it ohin responde kedan, más la espera atu ema sai mama husi servisu haoin buat hotu la’o di’ak, maibé ikus simu informasaun katak mama nia komandu fo ona karta demisaun katak labele servisu ona no osan mós la simu ona, pasiénsia labele sees husi situasau moruk ne’e.
“Ajuda inan-aman halo kantreiru no la’o tun sa’e buka servisu atu rai osan hamutuk atu eskola fali maibe susar tebes, se rejistu tiha to’o semester klaran maka osan laiha paradu nafatin, agora deit etu bikan ida ami sei halai ba familia, atu hadia ami nia uma mós osan laiha kuitadu ita eskola tan se maka atu hare’e,” espresa ho mataben.
Entretantu, Domingos Pinto (Tetuk Tatoli) ho Juvita das Dores da Silva ho oan nain haat mane hotu, kompostu oan dahuluk, Cezar Deonsio da Silva Pinto, idade 29, hala’o iha Livre teoria iha Universidade Unpaz, daruak Lisandro das Dores da Costa Pinto, 22, remata sekundaria Nobel da Paz iha 2018, terseiru Rivaldo Pozinato da Silva Pinto idade 18, eskola 4 setembru UNAMET segundu anu, ikus Herinque da Silva Pinto idade 14, segundu anu iha eskola Pre-sekundaria 30 Agostu, hela iha aldeia Naroman, Suku Madohi, Postu-administrativu Don-Aleixo, Munisípiu Dili.
Jornalista : Pedro de Almeida
Editor : Agapito de Deus





Hau nia komentario simples.
Kuandu hau lee hotu hau senti emosaun oituan kona ba hau alin feto Juvita. Ita moris ona iha era milenial ita nia hanoin mos tenki avansadu tuir mudansa de tempo. Hau nia alin sai policia ida o mais que certo alin laos buta hiruf k analfabeto. Alin moris tenki aberto konvive ho ema hotu lida ho naturezamk haleu ita labele izolado demais. Alin hatene katak hanesan funcionario do estado iha nia regulamentos proprio. Alin lolos ba konsulta oha hpspital k klinikas hodi hetan atestado medoku para mais tarde bele justifika.
Laiha justifikasaun e institiisaun pntl mos nia servisus rekursos humanos la efevtivo ikus mai sai nunee. Kumunikasi dua arah sai factor nb prejudika prosesus. Alin mos la foo hatene instituisaun rasik e instituisaun mos hau pesoalmente la foar katar sora lahetena alin nia hela fatin. Lolos antes foti decizakun da demisaun averigua avalia investiva lai nia sotuasaun real tamba nee.sei afeta ba ema oda noa moris. Halao konsultasaun ba indoviduo nee hodi bela rekolha informasaun directa ba procesu. Hau hanoin e triste tebes kuandu lee hotu.
Pronto o mal ja esta feito. Ho see tan ba tan iha nebe mk bele ajuda alin juvita ho nia familia.
Pbrogado